خانه مفخم بجنورد: نگین معماری قاجار در خراسان شمالی

در شهر بجنورد، مرکز استان خراسان شمالی، در میان باغی بزرگ و سرسبز با درختان کهنسال و حوض‌های آب، عمارتی قرار دارد که یکی از باشکوه‌ترین و درخشان‌ترین نمونه‌های معماری مسکونی شرق ایران است. خانه مفخم یا عمارت مفخم، ساخته شده در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی، به دستور حبیب‌الله خان سردار مفخم، از حاکمان قدرتمند، ثروتمند و بانفوذ منطقه خراسان شمالی و از سرداران مشروطه‌خواه ساخته شد. این عمارت دوطبقه با تزئینات آینه‌کاری خیره‌کننده، گچ‌بری‌های عمیق و پرکار، کاشی‌کاری‌های هفت‌رنگ رنگارنگ، و نقاشی‌های دیواری، نمونه‌ای درخشان از معماری قاجاری در منطقه‌ای است که آمیزه‌ای از فرهنگ‌های ایرانی، ترکمنی، کردی و ترکی را در خود جای داده است.

خراسان شمالی، منطقه‌ای با تنوع قومی، فرهنگی و زبانی بالا شامل کردها، ترکمن‌ها، ترک‌های خراسانی، تات‌ها و فارس‌هاست و این تنوع و تکثر فرهنگی، در معماری منطقه نیز بازتاب یافته است. خانه مفخم، با وجود آنکه اساساً از سبک معماری قاجاری تهران و اصفهان پیروی می‌کند و تأثیرات آن را به وضوح نشان می‌دهد، اما جزئیاتی محلی، بومی و تأثیراتی از فرهنگ‌های همسایه، به‌ویژه معماری روسی و قفقازی از طریق ارتباط با آسیای مرکزی را نیز در خود جای داده است و به همین دلیل، اثری منحصربه‌فرد و متمایز در میان عمارت‌های قاجاری ایران است.

حبیب‌الله خان سردار مفخم، ملقب به سردار مفخم، از رجال سیاسی و نظامی برجسته اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی بود. او که از حاکمان منطقه بجنورد و خراسان شمالی به شمار می‌رفت، در جریان انقلاب مشروطه به صف مشروطه‌خواهان پیوست و نقشی مهم در تحولات سیاسی آن دوران ایفا کرد. سردار مفخم که مردی جهان‌دیده، فرهنگ‌دوست و آشنا به تحولات جهان بود، تصمیم گرفت عمارتی در خور شأن و موقعیت خود در بجنورد بنا کند. او معماران و هنرمندانی را از اصفهان، تهران و حتی قفقاز به بجنورد دعوت کرد و نتیجه این دعوت، عمارتی شد که امروزه نیز پس از گذشت بیش از یک قرن، همچنان می‌درخشد و تحسین برمی‌انگیزد.

برخلاف خانه‌های کویری ایران که حیاط مرکزی دارند و کاملاً درون‌گرا، محصور و بسته هستند، خانه مفخم در میان یک باغ وسیع و سرسبز به مساحت حدود ۲ هکتار ساخته شده و شخصیتی نیمه‌برون‌گرا و گشوده به طبیعت دارد. این باغ که امروزه نیز با درختان کهنسال و سربه‌فلک‌کشیده چنار، کاج، سرو، و درختان میوه پوشیده شده، نقش «حیاط» را برای عمارت ایفا می‌کند. عمارت در مرکز این باغ قرار دارد و از چهار طرف، پنجره‌ها، ایوان‌ها و بالکن‌هایش به سوی طبیعت، درختان و آسمان گشوده شده‌اند. این «نشستن در باغ» به جای «حیاط مرکزی»، احتمالاً تحت تأثیر اقلیم معتدل‌تر و مطبوع‌تر بجنورد نسبت به شهرهای کویری، و همچنین تأثیر معماری روسی و اروپایی از طریق ارتباط با آسیای مرکزی و قفقاز بوده است.

عمارت مفخم در دو طبقه ساخته شده و پلانی مستطیل‌شکل و متقارن دارد. طبقه همکف شامل تالار اصلی پذیرایی، اتاق‌های متعدد، راهروها و فضاهای خدماتی است. طبقه فوقانی نیز شامل اتاق‌های خصوصی‌تر، ایوان‌های مشرف به باغ، و فضاهایی برای استراحت و تفریح خانواده بوده است. نمای بیرونی عمارت با کاشی‌های هفت‌رنگ دوره قاجار با نقوش اسلیمی، گل‌و‌مرغ، مناظر طبیعی، صحنه‌های شکار و مجالس بزم تزئین شده است. این کاشی‌ها با رنگ‌های غالب صورتی، زرد، آبی و سبز که رنگ‌های محبوب و رایج دوره قاجار هستند، به عمارت ظاهری شاد، دعوت‌کننده و چشمنواز بخشیده‌اند.

تالار اصلی یا «شاه‌نشین» خانه مفخم در طبقه همکف، یک شاهکار خیره‌کننده و نفس‌گیر از آینه‌کاری و گچ‌بری است. دیوارها و سقف بلند این تالار با آینه‌های ریز و درشت هندسی با برش‌های دقیق و هنرمندانه پوشیده شده و نقاشی‌های دیواری با مضامین گل‌و‌مرغ، مجالس بزم و رقص، مناظر طبیعی و اروپایی، و داستان‌های حماسی و عاشقانه، بر غنا و شکوه آن افزوده‌اند. پنجره‌های ارسی بزرگ و بلند با شیشه‌های رنگین قرمز، زرد، آبی، سبز و بنفش، نور ملایم و رنگارنگ را به درون هدایت می‌کنند و در ساعات طلایی صبح، تالار را به یک کالیدوسکوپ عظیم و تماشایی از نور و رنگ بدل می‌سازند.

سقف تالار با گچ‌بری‌های عمیق، برجسته و پرکار با نقوش اسلیمی، هندسی و گل‌و‌بته‌های ظریف تزئین شده و در میانه آن، یک «کلاه فرنگی» یا نورگیر مرکزی قرار دارد که نور را از بالا به درون می‌تاباند و به روشنایی و تلألو فضا می‌افزاید. در میانه تالار نیز حوض سنگی کوچک و کم‌عمقی از مرمر یکپارچه قرار دارد که انعکاس آینه‌ها، نقاشی‌ها و نور پنجره‌ها را دوچندان می‌کند و به خنکی و طراوت فضا کمک می‌نماید. این تالار، محلی برای پذیرایی از مهمانان ویژه، سفرا، نمایندگان سیاسی از مناطق همسایه از جمله روسیه و آسیای مرکزی، و رجال دولتی و نظامی بوده است.

کاشی‌کاری‌های هفت‌رنگ نمای بیرونی عمارت، صحنه‌هایی از داستان‌های شاهنامه فردوسی، شکارگاه‌های سلطنتی، مناظر طبیعی و اروپایی، و نقوش اسلیمی و هندسی را به تصویر کشیده‌اند. این کاشی‌ها با رنگ‌های زنده و شاد، به عمارت ظاهری دعوت‌کننده و متمایز بخشیده‌اند. در میان این کاشی‌ها، تصاویری از سربازان قاجاری با لباس‌های متحدالشکل و اسلحه‌های مدرن، و همچنین تصاویری از حیوانات و پرندگان دیده می‌شود که نشان‌دهنده تأثیرپذیری از هنر اروپایی و روسی است.

خانه مفخم همچنین دارای یک زیرزمین یا سرداب وسیع با طاق‌های آجری و دیوارهای قطور است که در روزهای گرم تابستان، فضایی خنک و مطبوع برای استراحت و نگهداری مواد غذایی فراهم می‌کرد. سیستم گرمایشی عمارت نیز از طریق بخاری‌های دیواری و شومینه‌های گچی تأمین می‌شد که برخی از آن‌ها هنوز باقی مانده‌اند.

امروزه خانه مفخم پس از مرمت‌های کارشناسانه، به «موزه مردم‌شناسی و باستان‌شناسی بجنورد» تبدیل شده و پذیرای گردشگران، پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ، فرهنگ و معماری خراسان شمالی است. در این موزه، اشیای مردم‌شناسی، پوشاک سنتی اقوام مختلف خراسان شمالی، ابزار و ادوات کشاورزی، و آثار باستانی منطقه به نمایش گذاشته شده است.

خانه مفخم یک درس عملی و الهام‌بخش در «معماری در باغ و هم‌زیستی با طبیعت»، «تلفیق سبک‌های ملی و منطقه‌ای با تأثیرات جهانی»، و «اهمیت تزئینات روایی و کاشی‌کاری در معماری» است. این عمارت نشان می‌دهد که چگونه یک بنای مسکونی می‌تواند به یک «راوی» و «قصه‌گو» تبدیل شود و داستان‌های اساطیری، تاریخی و فرهنگی یک ملت و یک منطقه را بر پیکر خود حک کند. خانه مفخم، با تالار آینه باشکوه، کاشی‌های رنگارنگ، و باغ سرسبزش، نمادی از شکوه، ذوق و جهان‌وطنی حاکمان خراسان شمالی در آستانه دوران جدید است.