خانه حریری تبریز: هنر نقاشی دیواری در خانه قجری

در بافت تاریخی تبریز، در کوچه‌ای باریک و آرام در پشت بازار بزرگ و در همسایگی مسجد کبود، خانه‌ای قرار دارد که گنجینه‌ای پنهان و کمتر شناخته‌شده از هنر نقاشی دیواری دوره قاجار است. خانه حریری که در اواخر دوره قاجار و حدود سال ۱۲۹۰ هجری شمسی توسط یکی از تجار ثروتمند و خوش‌ذوق تبریز به نام حاج محمدتقی حریری ساخته شد، در ظاهر مانند بسیاری از خانه‌های قاجاری تبریز دارای حیاط مرکزی، ایوان‌های ستون‌دار، پنجره‌های ارسی و تزئینات گچی است، اما آنچه این خانه را منحصربه‌فرد، استثنایی و بی‌بدیل می‌کند، نقاشی‌های دیواری خیره‌کننده و متنوعی است که دیوارهای تالارها، اتاق‌ها و ایوان‌های آن را پوشانده و آن را به یک «موزه نقاشی قاجاری» بدل کرده است.

تبریز در دوره قاجار، به‌عنوان ولیعهدنشین و دروازه ورود مدرنیته به ایران، جایگاه ویژه‌ای داشت. این شهر که در مسیر ارتباطی ایران با روسیه، عثمانی و اروپا قرار داشت، زودتر از دیگر شهرهای ایران با اندیشه‌ها، کالاها و هنرهای غربی آشنا شد و این آشنایی و تبادل فرهنگی، در معماری و هنرهای تزئینی آن نیز بازتاب یافت. خانه حریری، نمونه‌ای درخشان از این «جهان‌وطنی فرهنگی» و تلفیق سنت‌های ایرانی با تأثیرات فرنگی است. حاج محمدتقی حریری که خود از تجار بنام و سفرکرده تبریز بود، با الهام از آنچه در سفرهایش به استانبول، تفلیس و مسکو دیده بود، از هنرمندان و نقاشان محلی خواست تا خانه‌اش را به بوم نقاشی بزرگی برای روایت داستان‌ها، اسطوره‌ها و رؤیاهایش تبدیل کنند.

نقاشی‌های دیواری خانه حریری، برخلاف نقاشی‌های معمول و رایج دوره قاجار که اغلب به گل‌و‌مرغ، مجالس بزم و شکار، و مناظر طبیعی محدود می‌شدند، مضامین بسیار متنوع، گسترده و غافلگیرکننده‌ای دارند. در این خانه، می‌توان همزمان داستان‌های حماسی شاهنامه فردوسی را دید، هم صحنه‌هایی از انجیل و زندگی حضرت مریم و مسیح را، هم مناظر اروپایی با کلیساها و پل‌های سنگی را، هم تصاویری از شخصیت‌های مذهبی شیعه را، و هم مجالس رقص و موسیقی و بزم را. این تنوع و تکثر مضامین، نشان‌دهنده روحیه باز، کنجکاو و جهان‌وطن صاحب‌خانه و هنرمندان این بناست.

در یکی از اتاق‌های اصلی خانه، صحنه‌هایی از داستان‌های شاهنامه با رنگ‌های زنده، پرشور و درخشان روایت شده است. نبرد رستم و سهراب، نبرد رستم با دیو سفید، و صحنه‌هایی از دربار کیخسرو و کیکاووس، با جزئیات فراوان و دقت در طراحی لباس‌ها، سلاح‌ها و چهره‌ها به تصویر کشیده شده‌اند. در اتاقی دیگر، صحنه‌ای از یک شکارگاه سلطنتی با اسب‌های اصیل، سگ‌های شکاری، و شکارچیان با لباس‌های قاجاری دیده می‌شود. در راهرویی باریک، مناظری از روستاها و کلیساهای اروپایی با برج‌های نوک‌تیز و پل‌های سنگی نقاشی شده که احتمالاً از روی کارت‌پستال‌ها و تصاویر چاپی که در آن زمان از اروپا به تبریز وارد می‌شد، الگوبرداری شده است.

اما شاید جسورانه‌ترین و غافلگیرکننده‌ترین نقاشی‌های خانه حریری، صحنه‌های مذهبی مسیحی باشد. در یکی از تالارها، تصویری از حضرت مریم و کودک عیسی، و در گوشه‌ای دیگر، صحنه‌ای از شام آخر با حواریون دیده می‌شود. این نقاشی‌ها در کنار تصاویر مذهبی شیعه مانند واقعه کربلا و تصاویر ائمه اطهار قرار دارند و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز و شگفت‌انگیز ادیان و فرهنگ‌ها را در یک خانه خصوصی به نمایش می‌گذارند. این هم‌زیستی تصویری، نشان‌دهنده روحیه مداراگر، باز و جهان‌وطن تبریز در دوره قاجار است؛ شهری که در آن، مسلمانان، مسیحیان، ارامنه و یهودیان قرن‌ها در کنار یکدیگر زندگی و تجارت می‌کردند.

ایوان‌های خانه حریری با ستون‌های بلند، باریک و ظریف و سرستون‌های تزئینی گچی، نمونه‌ای از تلفیق معماری ایرانی با تأثیرات روسی و قفقازی هستند که در تبریز دوره قاجار بسیار رایج بود. این ایوان‌ها با گچ‌بری‌های عمیق و پرکار، نقاشی‌های دیواری با مضامین گل‌و‌مرغ و اسلیمی، و آینه‌کاری‌های کوچک تزئین شده‌اند و فضایی نیمه‌باز، سایه‌دار و دلپذیر برای نشستن، استراحت و لذت بردن از خنکای حیاط در عصرهای تابستان فراهم می‌کردند. ستون‌های ایوان‌ها با نقوش مارپیچ و شیارهای عمودی تزئین شده و سرستون‌ها با گچ‌بری‌های گل‌و‌بته و اسلیمی آراسته شده‌اند.

حیاط مرکزی خانه حریری، برخلاف حیاط‌های بزرگ و وسیع خانه‌های کاشان، فضایی جمع‌وجور، صمیمی و خودمانی دارد. حوضی مستطیل‌شکل با آبی زلال در میانه حیاط قرار دارد و باغچه‌هایی با درختان میوه، گل‌های شمعدانی و یاس، و درختچه‌های شمشاد در اطراف آن، فضایی سرسبز و دل‌انگیز ایجاد کرده‌اند. این حیاط، بیشتر به یک «فضای خانوادگی» گرم و صمیمی شبیه است تا یک حیاط تشریفاتی و رسمی. آجرکاری‌های ساده اما دقیق دیوارهای حیاط، با نقاشی‌های دیواری در بخش‌هایی از آن، ترکیبی هماهنگ و چشمنواز ایجاد کرده است.

تالار اصلی یا «شاه‌نشین» خانه در ضلع شمالی حیاط قرار دارد و با پنجره‌های ارسی بزرگ و بلند با شیشه‌های رنگین، نور ملایم و رنگارنگ را به درون هدایت می‌کند. سقف تالار با گچ‌بری‌های عمیق و نقاشی‌های دیواری با مضامین اسلیمی و هندسی تزئین شده و در میانه آن، یک «کلاه فرنگی» یا نورگیر مرکزی قرار دارد. دیوارهای تالار نیز با نقاشی‌های دیواری متنوع و گچ‌بری‌های ظریف پوشیده شده‌اند.

امروزه خانه حریری پس از مرمت‌های کارشناسانه، به عنوان یک موزه و نگارخانه مورد استفاده قرار می‌گیرد و پذیرای گردشگران و علاقه‌مندان به هنر و معماری است. بازدیدکنندگان می‌توانند از نزدیک با این گنجینه پنهان نقاشی قاجاری آشنا شوند و از تماشای تلفیق شگفت‌انگیز هنر ایرانی و اروپایی در یک خانه تاریخی لذت ببرند.

خانه حریری با «تلفیق هنر و معماری»، «جهان‌وطنی و پذیرش تأثیرات فرهنگی در طراحی»، و «اهمیت نقاشی دیواری به‌عنوان یک رسانه روایی در فضای مسکونی» نمونه کامل یک خانه قاجاری است. این خانه نشان می‌دهد که چگونه یک بنای مسکونی می‌تواند به یک «راوی» و «قصه‌گو» تبدیل شود و داستان‌ها، باورها، رؤیاها و تبادلات فرهنگی یک عصر را بر پیکر خود حک کند. خانه حریری، با نقاشی‌های دیواری متنوع و شگفت‌انگیزش، نمادی از روحیه باز، کنجکاو و مداراگر تبریز در آستانه مدرنیته است.