همدان: شهر سنگ و تاریخ؛ از پایتخت مادها تا آرامگاه بوعلی

در غرب ایران، در دامنه‌های سرسبز و خنک کوه الوند، شهری قرار دارد که تاریخش با اسطوره و افسانه درآمیخته و سنگ‌های کهنش، روایتگر تمدنی چند هزارساله هستند. همدان، این شهر باستانی و سربه‌فلک‌کشیده، یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران و به گفته بسیاری از مورخان، نخستین پایتخت تاریخ ایران در دوران مادهاست. همدان را باید «شهر سنگ و تاریخ» نامید؛ شهری که در آن، معماری نه فقط برای سکونت، که برای جاودانگی و ثبت خاطره جمعی یک ملت به کار گرفته شده است. از سنگ‌نوشته‌های هخامنشی در دل کوه گرفته تا آرامگاه‌های باشکوه مشاهیر، از گنبدهای سلجوقی تا معماری مدرن الهام‌گرفته از سنت، همدان شهری است که در آن، هر سنگ و هر بنا، صفحه‌ای از کتاب بزرگ تاریخ ایران را ورق می‌زند.

داستان همدان با موقعیت استراتژیک آن در مسیر شاهراه خراسان بزرگ و جاده ابریشم گره خورده است. این شهر که در ارتفاع حدود ۱۸۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد، با آب‌وهوای معتدل کوهستانی و چشمه‌های فراوان، از دیرباز مقصدی مطلوب برای سکونت بوده است. نام باستانی همدان، «هگمتانه» یا «اکباتان» به معنای «محل تجمع» یا «شهر دوستان» بوده و بر اساس منابع تاریخی، دیاکو، نخستین پادشاه ماد، آن را به عنوان پایتخت برگزید. هرودوت، مورخ یونانی، از هگمتانه با عنوان شهری با هفت دیوار رنگی و کاخی باشکوه در مرکز آن یاد کرده است. هرچند امروزه از آن شکوه باستانی تنها تپه‌ای باستانی به نام «تپه هگمتانه» باقی مانده، اما کاوش‌های باستان‌شناسی در این تپه، بقایایی از معماری دوران ماد، هخامنشی و اشکانی را آشکار کرده است.

اما همدان، بیش از آنکه به شکوه باستانی‌اش متکی باشد، شهری است که تاریخ را در لایه‌های مختلف خود حفظ کرده است. گنج‌نامه، دو سنگ‌نوشته باشکوه از دوران هخامنشیان، در دل کوه الوند و در نزدیکی همدان حک شده‌اند. این کتیبه‌ها که به خط میخی و به سه زبان پارسی باستان، ایلامی و بابلی نوشته شده‌اند، متونی از داریوش بزرگ و خشایارشا را در ستایش اهورامزدا و شرح فتوحاتشان روایت می‌کنند. این سنگ‌نوشته‌ها که در کنار آبشاری زیبا و در دل طبیعت بکر کوهستانی قرار دارند، نمونه‌ای درخشان از تلفیق «معماری، طبیعت و قدرت سیاسی» در دوران باستان هستند.

یکی از شگفت‌انگیزترین و منحصربه‌فردترین بناهای همدان، «گنبد علویان» است؛ بنایی از دوره سلجوقی که با گچ‌بری‌های عمیق و پیچیده‌اش، یکی از شاهکارهای هنر و معماری ایران به شمار می‌رود. این بنا که در ابتدا مسجد بوده و بعدها به آرامگاه خاندان علویان تبدیل شده، یک مکعب مستطیل آجری است که گنبدی بر فراز آن قرار داشته که متأسفانه امروزه فروریخته است. اما آنچه این بنا را بی‌همتا می‌کند، گچ‌بری‌های داخلی آن است. دیوارها و سقف گنبد علویان با لایه‌ای ضخیم از گچ‌بری‌های برجسته پوشیده شده که شامل نقوش اسلیمی پیچیده، گل‌و‌بته‌های ظریف، کتیبه‌های قرآنی به خط کوفی و ثلث، و الگوهای هندسی متنوع است. این گچ‌بری‌ها چنان عمیق، ظریف و پرکار هستند که گویی توری از نور و سایه بر دیوارها کشیده‌اند. گنبد علویان، با این گچ‌بری‌های خیره‌کننده، نمونه‌ای درخشان از اوج هنر تزئینی در دوره سلجوقی است.

همدان، شهر آرامگاه‌ها نیز هست. آرامگاه بوعلی سینا، فیلسوف، پزشک و دانشمند بزرگ ایرانی، یکی از نمادین‌ترین بناهای این شهر است. این آرامگاه که در دهه ۱۳۳۰ خورشیدی طراحی و ساخته شد، نمونه‌ای درخشان از «معماری مدرن ایرانی» است که با الهام از سنت‌های معماری کهن، بنایی متناسب با روح زمانه آفریده است. طراح این بنا، مهندس هوشنگ سیحون، از برج گنبد قابوس در گنبد کاووس و سایر برج‌های آرامگاهی ایران الهام گرفت و برجی مرتفع و مخروطی‌شکل با دوازده ستون بتنی طراحی کرد. این برج که بر فراز پایه‌ای سنگی قرار دارد، نمادی از عظمت و جاودانگی اندیشه بوعلی سیناست. باغ اطراف آرامگاه نیز با حوض‌ها و درختان سرسبز، فضایی آرام و روحانی برای بازدیدکنندگان فراهم کرده است.

در نزدیکی آرامگاه بوعلی، آرامگاه عارف قزوینی، شاعر و تصنیف‌ساز آزادی‌خواه دوره مشروطه نیز قرار دارد. این آرامگاه ساده اما باشکوه، با طاقی آجری و فضایی نیمه‌باز، نمونه‌ای از معماری یادمانی مدرن ایران است. همدان همچنین آرامگاه باباطاهر، شاعر و عارف دوبیتی‌سرای ایرانی را در خود جای داده است. این آرامگاه که در میدانی بزرگ و مشجر در مرکز شهر قرار دارد، با برجی هشت‌ضلعی و گنبدی فیروزه‌ای، فضایی شاعرانه و روحانی خلق کرده است.

اما یکی از شگفت‌انگیزترین و کمتر شناخته‌شده‌ترین بناهای همدان، «آرامگاه استر و مردخای» است. این آرامگاه که در بافت قدیمی شهر قرار دارد، مقبره دو شخصیت مقدس یهودی است و یکی از مهم‌ترین زیارتگاه‌های یهودیان جهان به شمار می‌رود. بنای آرامگاه، یک برج آجری ساده با گنبدی مخروطی است که قدمت آن به دوره ایلخانی بازمی‌گردد. فضای داخلی آرامگاه با سنگ‌های مرمرین و کتیبه‌های عبری تزئین شده و فضایی روحانی و آرام دارد. وجود این آرامگاه در قلب همدان، نشان‌دهنده هم‌زیستی مسالمت‌آمیز ادیان و فرهنگ‌ها در این شهر کهن است.

همدان همچنین شهر «شیر سنگی» است. این تندیس سنگی که در میدانی در مرکز شهر قرار دارد، بازمانده‌ای از دوران باستان است که به احتمال زیاد به دوران مادها یا هخامنشیان بازمی‌گردد. شیر سنگی که روزگاری بر دروازه شهر قرار داشت، نمادی از قدرت و شکوه همدان باستان است و امروزه به یکی از نمادهای شهر تبدیل شده است.

همدان «تداوم تاریخی»، «معماری یادمانی»، «تلفیق سنت و مدرنیته»، و «اهمیت مصالح بومی به‌ویژه سنگ در معماری» را به ما نشان می دهد. این شهر نشان می‌دهد که چگونه یک شهر می‌تواند در طول هزاران سال، هویت خود را حفظ کند و در عین حال، پذیرای تغییر و نوآوری باشد.