ایلام: شهر در آغوش زاگرس؛ معماری بومی و سنگی در غرب ایران

در غربی‌ترین نقطه ایران، در دامنه‌های سرسبز و برف‌گیر رشته‌کوه زاگرس، شهری قرار دارد که نامش با یکی از کهن‌ترین تمدن‌های بشری گره خورده است. ایلام، مرکز استان ایلام، شهری است که در میان کوه‌های بلند و دره‌های عمیق زاگرس آرام گرفته و معماری‌اش چونان پاسخی هوشمندانه به طبیعت پیرامون، با سنگ، چوب و خاک شکل گرفته است. ایلام را باید «شهر در آغوش زاگرس» نامید؛ شهری که در آن، معماری بومی و سنگی با شیب تند کوه‌ها، چشمه‌های خروشان و جنگل‌های انبوه بلوط هماهنگ شده و روایتی شگفت‌انگیز از هم‌زیستی انسان و طبیعت را به نمایش می‌گذارد.

داستان ایلام با نامش آغاز می‌شود؛ نامی که از تمدن عیلام باستان، یکی از کهن‌ترین تمدن‌های فلات ایران، به ارث برده شده است. استان ایلام امروزی، بخشی از قلمرو تمدن عیلام بود که از هزاره چهارم پیش از میلاد تا قرن ششم پیش از میلاد در این منطقه شکوفا شد و پایتخت آن، شوش، در همسایگی این استان قرار داشت. هرچند شهر امروزی ایلام قدمت چندانی ندارد و عمدتاً در دوره قاجار و پهلوی شکل گرفته و توسعه یافته، اما منطقه اطراف آن سرشار از آثار باستانی از دوره عیلام، هخامنشی، اشکانی و ساسانی است. ایلام در طول تاریخ، به دلیل موقعیت کوهستانی و صعب‌العبور خود و قرار گرفتن در میان رشته‌کوه‌های بلند زاگرس، همواره منطقه‌ای نسبتاً منزوی و دور از دسترس بوده است. همین انزوای جغرافیایی، به حفظ سنت‌های بومی، فرهنگ عشایری، زبان‌های محلی و معماری بومی آن کمک شایانی کرده و ایلام را به یکی از اصیل‌ترین و دست‌نخورده‌ترین مناطق ایران از نظر فرهنگی تبدیل نموده است.

معماری ایلام، پیش از هر چیز، «معماری سنگ» است. در این منطقه، به دلیل فراوانی سنگ در کوه‌های زاگرس و دشواری دسترسی به مصالحی چون آجر پخته در گذشته، سنگ نقش اصلی را در ساخت بناها ایفا می‌کند. خانه‌های سنگی با دیوارهای قطور و سقف‌های تیرپوش چوبی، که در زبان محلی «سقف چوبی» یا «تیرپوش» نامیده می‌شوند، از ویژگی‌های بارز معماری بومی ایلام هستند. این خانه‌ها که به «خانه‌های کوهپایه‌ای» نیز شهرت دارند، با استفاده از سنگ‌های لاشه که از دامنه کوه‌ها گردآوری می‌شوند و ملات گل ساخته می‌شوند. دیوارهای قطور سنگی که گاه ضخامت آن‌ها به بیش از ۸۰ سانتی‌متر می‌رسد، عایقی طبیعی و قدرتمند در برابر سرمای استخوان‌سوز زمستان‌های زاگرس و گرمای طاقت‌فرسای تابستان‌های آن هستند. سقف‌های چوبی با تیرهای بلوط که از جنگل‌های انبوه اطراف تأمین می‌شوند و پوشش شاخه و برگ و کاهگل، ضمن سبکی و انعطاف‌پذیری در برابر زلزله‌های مهیب و متعدد منطقه، با اقلیم کوهستانی و منابع طبیعی در دسترس هماهنگی کامل دارند.

یکی از شاخص‌ترین و شناخته‌شده‌ترین بناهای تاریخی ایلام، «قلعه والی» یا «کاخ فلک‌الافلاک ایلام» است. این قلعه که در دوره قاجار و به دستور غلامرضاخان والی، حاکم مقتدر پشتکوه (ایلام امروزی) ساخته شد، بر فراز تپه‌ای مشرف به شهر و دره سرسبز اطراف قرار دارد و چشم‌اندازی بی‌نظیر به کوه‌های زاگرس دارد. قلعه والی با دیوارهای بلند سنگی، برج‌های دیده‌بانی در چهار گوشه، و حیاط‌های متعدد، یک مجموعه دفاعی-مسکونی کامل و خودکفاست. این قلعه با سنگ‌های تراشیده و خوش‌فرم و ملات ساروج ساخته شده و دارای تالارهایی با گچ‌بری‌های ظریف، آینه‌کاری‌های خیره‌کننده و نقاشی‌های دیواری با مضامین شکار، بزم و طبیعت است که تأثیر معماری قاجاری را به وضوح نشان می‌دهند. قلعه والی که امروزه به موزه مردم‌شناسی ایلام تبدیل شده، نمادی از قدرت و شکوه والیان پشتکوه و تلفیق هوشمندانه معماری رسمی و درباری ایران با سنت‌های بومی و محلی منطقه است.

آتشکده سیاهگل یا «چهارطاقی سیاهگل»، یکی دیگر از آثار شاخص و اسرارآمیز ایلام است. این بنا که در ۲۵ کیلومتری جنوب غربی شهر ایلام و در میان دشتی سرسبز و باز قرار دارد، یک چهارطاقی سنگی از دوره ساسانی است. چهارطاقی سیاهگل با چهار پایه سنگی عظیم و گنبدی که امروزه متأسفانه فروریخته، روزگاری آتشکده‌ای مقدس برای پیروان دین زرتشت بود. این بنا با سنگ‌های تراشیده و ملات ساروج ساخته شده و تناسبات هندسی دقیق آن، نشان‌دهنده دانش پیشرفته معماری و ریاضی در دوره ساسانی است. چهارطاقی سیاهگل که در میان دشتی باز و مشرف به کوه‌های زاگرس قرار دارد، با سکوت و آرامش خود، فضایی روحانی و پررمزوراز خلق می‌کند.

منطقه ایلام همچنین سرشار از «سنگ‌نبشته‌ها» و «نقوش برجسته» باستانی است. سنگ‌نبشته «گل‌گل» یا «نقش برجسته گل‌گل» در نزدیکی شهر ایلام، کتیبه‌ای به خط میخی از دوره آشوری است که فتح منطقه توسط آشوریان را روایت می‌کند. سنگ‌نبشته «تنگ سروک» نیز نقوش برجسته‌ای از دوره الیمایی (جانشینان عیلام) را به نمایش می‌گذارد که صحنه‌هایی از مراسم مذهبی، قربانی کردن و نیایش را نشان می‌دهند.

بافت روستایی و عشایری ایلام نیز بخش مهمی از هویت معماری این منطقه است. «سیاه‌چادر»های عشایر ایلام که از موی بز بافته می‌شوند، نمونه‌ای از معماری سبک، قابل‌حمل و هماهنگ با طبیعت و ریتم کوچ هستند. عشایر ایلام که هنوز هم در فصول مختلف سال میان گرمسیر و سردسیر کوچ می‌کنند، با برپایی سیاه‌چادرها در دشت‌ها و کوهپایه‌ها، یک «شهر فصلی» و «معماری متحرک» ایجاد می‌کنند که با ریتم طبیعت و تغییر فصول هماهنگ است.

ایلام برای معماران و شهرسازان معاصر، درس‌هایی ارزشمند در «معماری بومی و هماهنگ با طبیعت کوهستانی»، «استفاده هوشمندانه از مصالح محلی مانند سنگ و چوب»، «طراحی برای اقلیم سرد و کوهپایه‌ای»، و «اهمیت حفظ سنت‌های معماری عشایری و روستایی» دارد. این شهر نشان می‌دهد که چگونه می‌توان در دل کوه‌های صعب‌العبور زاگرس، با تکیه بر دانش بومی و مصالح محلی، فضاهایی دل‌پذیر، پایدار و هماهنگ با طبیعت آفرید. ایلام، این شهر در آغوش زاگرس، هنوز هم در سایه قلعه والی و در خنکای چشمه‌هایش، نجواکنان از شکوه، اصالت و پایداری تمدن کهن غرب ایران حکایت می‌کند.