سنندج: پایتخت فرهنگی کردستان

در دل کوه‌های سر به فلک کشیده زاگرس، در دره‌ای سرسبز و خرم که رودخانه‌ای خروشان از میان آن می‌گذرد، شهری قرار دارد که آوازه‌اش به فرهنگ، هنر و معماری باشکوهش در تمام ایران پیچیده است. سنندج، مرکز استان کردستان، شهری است که در دوره صفویه به عنوان مرکز حکومت اردلان‌ها، والیان قدرتمند کرد، شکل گرفت و به سرعت به یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی، سیاسی و اقتصادی غرب ایران بدل شد. سنندج را باید  «پایتخت فرهنگی کردستان» نامید؛ شهری که در آن، معماری رسمی و درباری ایرانی با سنت‌های بومی و محلی کردی چنان در هم آمیخته که زبانی نوین و منحصربه‌فرد در معماری آفریده است.

داستان سنندج با خاندان اردلان گره خورده است. اردلان‌ها از دوران صفویه تا اواخر قاجار، نزدیک به چهار قرن، بر بخش بزرگی از کردستان حکومت کردند و سنندج را به عنوان مرکز فرمانروایی خود برگزیدند. آن‌ها که خود را وفادار به شاهان صفوی می‌دانستند و از سوی دیگر رقیب حکومت‌های محلی همسایه و دولت عثمانی بودند، برای نشان دادن شکوه، قدرت و مشروعیت خویش، دست به ساخت بناهایی باشکوه زدند. این بناها از یک سو از سبک رسمی معماری ایران، به‌ویژه اصفهان صفوی، الهام می‌گرفتند و از سوی دیگر از سنت‌های بومی، مصالح محلی و ذوق هنری کردستان بهره می‌بردند. نتیجه این تلفیق هوشمندانه، معماری‌ای است که در عین شکوه، تقارن و تناسبات ایرانی، با طبیعت کوهستانی، فرهنگ مردم کرد و اقلیم سرد و معتدل منطقه هماهنگی کامل دارد.

عمارت خسروآباد، نگین درخشان و نماد معماری سنندج، بارزترین نمونه این تلفیق است. این عمارت که در اوایل دوره قاجار و به دستور امان‌الله خان اردلان، والی مقتدر و فرهنگ‌دوست کردستان ساخته شد، یک کاخ-باغ کامل با دو عمارت اصلی، حیاط‌های وسیع و باغی سرسبز و دل‌انگیز است. عمارت اصلی با ایوانی بلند، باشکوه و مرتفع که بر روی ستون‌های سنگی یکپارچه، خوش‌تراش و حجاری‌شده قرار گرفته، نمایی موقر، پرابهت و در عین حال دعوت‌کننده دارد. این ایوان که رو به باغ و حوض بزرگ مقابلش گشوده می‌شود، فضایی نیمه‌باز و دل‌پذیر برای نشستن، گفت‌وگو، پذیرایی از مهمانان ویژه و تماشای طبیعت فراهم می‌کرده است. در پشت ایوان، تالار اصلی یا «شاه‌نشین» قرار دارد که با آینه‌کاری‌های ظریف و خیره‌کننده، گچ‌بری‌های عمیق و پرکار، و نقاشی‌های دیواری با مضامین شکارگاه‌های سلطنتی، مجالس بزم و رقص، مناظر طبیعی و داستان‌های حماسی و عاشقانه تزئین شده است. سقف تالار با مقرنس‌های گچی پیچیده و نقوش اسلیمی و هندسی پوشیده شده و در میانه آن، یک «کلاه فرنگی» یا نورگیر مرکزی قرار دارد که نور را از بالا به درون می‌تاباند. پنجره‌های ارسی بزرگ و بلند با شیشه‌های رنگین قرمز، زرد، آبی و سبز، نور ملایم و رنگارنگی را به درون هدایت می‌کنند و فضایی شاعرانه و روحانی خلق می‌نمایند. آنچه خسروآباد را از کاخ‌های مشابه در اصفهان و تهران متمایز می‌کند، استفاده گسترده و هنرمندانه از «سنگ» به عنوان مصالح اصلی است. سنگ‌های تراشیده و خوش‌فرم زاگرس، به بنا ظاهری استوار، ماندگار و هماهنگ با کوه‌های اطراف بخشیده‌اند.

خانه آصف وزیری یا «عمارت آصف دیوان»، دومین شاهکار معماری سنندج است که امروزه به موزه مردم‌شناسی کردستان تبدیل شده و یکی از غنی‌ترین موزه‌های مردم‌شناسی ایران به شمار می‌رود. این عمارت که هسته اولیه آن به دوره صفویه بازمی‌گردد و در طول چندین نسل توسط خاندان آصف (از دیوان‌سالاران برجسته و وزیران بانفوذ کردستان) ساخته و توسعه یافت، دارای چندین حیاط مستقل، تالارهای آینه‌کاری شده، ایوان‌های ستون‌دار سنگی، و یکی از مجلل‌ترین و زیباترین حمام‌های خصوصی ایران است. حمام آصف با ستون‌های سنگی یکپارچه، سقف‌های گنبدی، و تزئینات کاشی‌کاری هفت‌رنگ و آهک‌بری‌های ظریف، نمونه‌ای درخشان از تلفیق هنر و عملکرد در معماری عام‌المنفعه است. حیاط اصلی عمارت با سنگفرش‌های منظم و حوضی بزرگ در میانه، فضایی باشکوه برای پذیرایی از مهمانان ویژه، سفرا و نمایندگان سیاسی فراهم می‌کرده است. در این موزه، اشیای مردم‌شناسی، پوشاک سنتی کردی با رنگ‌ها و نقش‌های چشم‌نواز، ابزار و ادوات کشاورزی، و صنایع دستی منطقه به نمایش گذاشته شده است.

مسجد جامع سنندج یا «مسجد دارالاحسان» نیز از بناهای شاخص و ارزشمند این شهر است. این مسجد که در دوره قاجار و به دستور امان‌الله خان اردلان ساخته شده، با دو مناره بلند و باریک، گنبدی فیروزه‌ای و باشکوه، و شبستانی با ستون‌های سنگی مارپیچ و خوش‌تراش، یکی از زیباترین مساجد غرب ایران است. شبستان مسجد با ۲۴ ستون سنگی مارپیچ که به طرز شگفت‌انگیزی تراشیده شده‌اند و طاق‌های آجری، فضایی خنک و روحانی برای عبادت فراهم کرده است. محراب مسجد با کاشی‌های هفت‌رنگ و کتیبه‌های قرآنی به خط ثلث تزئین شده و حوضی در میانه شبستان، به خنکی و طراوت فضا می‌افزاید و صدای آرامش‌بخش آب، فضای عبادت را روحانی‌تر می‌کند.

بازار سنتی سنندج نیز با طاق‌های آجری، حجره‌های سنتی، و راسته‌های متعدد و پرجنب‌وجوش، نبض تجارت و زندگی روزمره در این شهر است. این بازار که در دوره قاجار ساخته شده، به صورت چهارسوقی طراحی شده و در تقاطع راسته‌های اصلی، گنبدی آجری بر فراز آن قرار دارد. در این بازار، صنایع دستی کردی مانند قالی‌چه‌های سنندج با طرح‌های هراتی و گل‌و‌مرغ، گیوه‌های دست‌دوز، و محصولات محلی به فروش می‌رسد.

یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد معماری سنندج، استفاده گسترده و هنرمندانه از «سنگ» است. برخلاف شهرهای کویری ایران که خشت و آجر مصالح غالب هستند، در سنندج، به دلیل فراوانی سنگ در کوه‌های زاگرس، سنگ نقش اصلی را در معماری ایفا می‌کند. ستون‌های سنگی یکپارچه، سرستون‌های مقرنس‌کاری شده، سنگفرش‌های حیاط‌ها، و ازاره‌های سنگی بناها، همگی نشان‌دهنده مهارت فوق‌العاده سنگ‌تراشان کردستانی است. سنندج همچنین شهر «ایوان‌ها»ست. ایوان‌های بلند و ستون‌دار که در بسیاری از بناهای این شهر دیده می‌شوند، فضایی نیمه‌باز و دل‌پذیر برای زندگی در اقلیم کوهستانی فراهم می‌کنند. این ایوان‌ها که معمولاً رو به جنوب و مشرف به حیاط یا باغ هستند، در تابستان‌ها سایه‌ای خنک و در زمستان‌ها پناهگاهی گرم در برابر بادهای سرد زاگرس ایجاد می‌کنند.

سنندج برای معماران و شهرسازان معاصر، درس‌هایی ارزشمند در «تلفیق معماری رسمی و بومی»، «استفاده از مصالح محلی مانند سنگ»، «طراحی ایوان‌های نیمه‌باز برای اقلیم کوهستانی»، و «اهمیت باغ و آب در معماری» دارد. این شهر نشان می‌دهد که چگونه یک مرکز تمدنی می‌تواند با حفظ هویت بومی خود، از تأثیرات بیرونی بهره گیرد و زبانی نوین و منحصربه‌فرد در معماری بیافریند. سنندج، این شهر ایوان‌های سنگی، هنوز هم در سایه کوه‌های زاگرس و در خنکای باغ‌هایش، نجواکنان از شکوه، فرهنگ و هنر مردمان کرد حکایت می‌کند.