ارومیه: شهر ادیان و اقوام؛ نگین آذربایجان غربی

در شمال غربی ایران، در دشتی حاصلخیز و سرسبز که از یک سو به کوه‌های مرتفع و برف‌گیر زاگرس و از سوی دیگر به پهنه نیلگون دریاچه ارومیه می‌رسد، شهری قرار دارد که تاریخش با هم‌زیستی مسالمت‌آمیز ادیان، اقوام و فرهنگ‌ها گره خورده است. ارومیه، مرکز استان آذربایجان غربی، یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران و به باور بسیاری از مورخان، زادگاه زرتشت، پیامبر ایران باستان است. ارومیه را باید «شهر ادیان و اقوام» نامید؛ شهری که در آن، مسجد، کلیسا و کنیسه قرن‌هاست در کنار یکدیگر ایستاده‌اند و معماری‌اش چونان آینه‌ای، تنوع فرهنگی و مذهبی این سرزمین را بازتاب می‌دهد.

اور در زبان آشوری به معنای شهر است (همان واژه‌ای که در نام اورشلیم (شهر آشتی) هم وجود دارد) و میه به معنای آب است (هم‌ریشه با مآء عربی) یا ارومیه در زبان آشوری به معنای «شهر آب» است. 

داستان ارومیه با موقعیت استراتژیک آن در مسیر جاده ابریشم و در مرز میان ایران، عثمانی و قفقاز گره خورده است. این شهر که در دوران باستان «اورارتو» و سپس «رومیه» نامیده می‌شد، در طول تاریخ شاهد آمدوشد اقوام و فرهنگ‌های گوناگونی بوده است: آشوری‌ها، اورارتوها، مادها، هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان، ساسانیان، اعراب، سلجوقیان، مغولان، صفویان، عثمانی‌ها و قاجارها، همگی ردپایی از خود در این شهر به جا گذاشته‌اند. این تنوع تاریخی، ارومیه را به یکی از غنی‌ترین و چندلایه‌ترین مراکز تمدنی ایران بدل کرده است. ارومیه در دوره صفویه به دلیل نزدیکی به مرزهای عثمانی، اهمیتی استراتژیک یافت و در دوره قاجار، با ورود مبلغان مسیحی و تأسیس مدارس و کلیساهای جدید، به یکی از مراکز مهم تبادل فرهنگی و مذهبی در ایران تبدیل شد.

بازار تاریخی ارومیه، قلب تپنده این شهر، یکی از قدیمی‌ترین و زیباترین بازارهای شمال غرب ایران است. این بازار که هسته اولیه آن به دوره صفویه بازمی‌گردد و در دوره قاجار توسعه و تکمیل یافته، با طاق‌های آجری بلند، راسته‌های متعدد، تیمچه‌ها و سراهای باشکوه، هنوز هم نبض تجارت و زندگی روزمره در آن می‌تپد. راسته اصلی بازار با طاق‌های ضربی و نورگیرهای سقفی پوشیده شده و در دو سوی آن، حجره‌های تجار با سکوهای سنگی قرار دارند. تیمچه بزرگ ارومیه با گنبدی مرتفع و تزئینات آجری و کاشی‌کاری‌های هفت‌رنگ، فضایی باشکوه برای تجارت کالاهای قیمتی مانند فرش‌های دست‌باف آذربایجانی، جواهرات و پارچه‌های زربفت فراهم کرده است. در این بازار، عطر ادویه‌های رنگین، جلوه قالی‌های دست‌باف با طرح‌های هراتی و ترنج، و صدای آهنگین چکش مسگران، همگی با یکدیگر درآمیخته و تجربه‌ای فراموش‌نشدنی از یک بازار سنتی ایرانی خلق می‌کنند.

مسجد جامع ارومیه، نگین معماری مذهبی این شهر، یکی از شاهکارهای دوره ایلخانی و از کهن‌ترین مساجد ایران است. این مسجد که بر روی شالوده‌های یک آتشکده ساسانی بنا شده، دارای شبستانی بزرگ با ستون‌های قطور و طاق‌های ضربی، و محرابی با گچ‌بری‌های بی‌نظیر از دوره ایلخانی است. محراب مسجد جامع ارومیه که در قرن هفتم هجری ساخته شده، با گچ‌بری‌های عمیق و ظریف، نقوش اسلیمی پیچیده، کتیبه‌های کوفی و ثلث، و الگوهای هندسی متنوع تزئین شده است. این محراب که از شاهکارهای هنر گچ‌بری ایران به شمار می‌رود، چنان پرکار و دقیق است که گویی توری از نور و سایه بر دیوار کشیده‌اند. مسجد جامع همچنین دارای یک شبستان زمستانی با سقفی کوتاه‌تر و دیوارهایی قطورتر است که در روزهای سرد و برفی زمستان، فضایی گرم و دل‌پذیر برای عبادت فراهم می‌کرده است. صحن مسجد با حوضی بزرگ در میانه و درختان کهنسال، فضایی آرام و روحانی برای نمازگزاران ایجاد کرده است.

اما ارومیه فقط شهر مساجد نیست. کلیسای ننه مریم، یکی از قدیمی‌ترین کلیساهای جهان، در قلب این شهر و در میان بافت تاریخی آن قرار دارد. این کلیسا که بنا بر روایات تاریخی و مذهبی، بر روی آرامگاه مریم مقدس ساخته شده، بنایی ساده و سنگی با طاق‌های آجری و محرابی کوچک است. قدمت این کلیسا به دوران ساسانیان و حتی پیش از آن بازمی‌گردد و برخی منابع، آن را دومین کلیسای قدیمی جهان پس از کلیسای بیت‌لحم می‌دانند. کلیسای ننه مریم، با معماری ساده، بی‌پیرایه و فروتن خود، نمادی از حضور دیرپای مسیحیان آشوری و ارمنی در این منطقه است. فضای داخلی کلیسا با شمع‌های روشن، تصاویر مذهبی، و بوی کندر، فضایی روحانی و آرام برای عبادت و نیایش ایجاد کرده است. دیوارهای ضخیم سنگی کلیسا، آن را در برابر سرمای زمستان و گرمای تابستان محافظت می‌کنند و فضایی خنک و آرام در تمام طول سال فراهم می‌سازند.

در نزدیکی کلیسای ننه مریم، کنیسه یهودیان ارومیه نیز قرار دارد؛ بنایی ساده و محقر که نشان‌دهنده حضور تاریخی و طولانی یهودیان در این شهر است. وجود مسجد جامع، کلیسای ننه مریم و کنیسه در فاصله‌ای نزدیک به یکدیگر، ارومیه را به نمادی زنده و ملموس از هم‌زیستی مسالمت‌آمیز ادیان در ایران تبدیل کرده است.

مدرسه هدایت یا «مدرسه قدیم ارومیه»، نمونه‌ای درخشان از معماری آموزشی دوره قاجار است. این مدرسه که در اواخر دوره قاجار و با حمایت تجار و خیرین محلی ساخته شده، با حیاط مرکزی، حجره‌های طلاب در دو طبقه، و ایوانی باشکوه، فضایی آرام و متمرکز برای تحصیل و تعلیم فراهم کرده است. تزئینات آجری و کاشی‌کاری‌های هفت‌رنگ با نقوش اسلیمی و هندسی، به این بنا جلو‌ه‌ای شاد و دعوت‌کننده بخشیده‌اند. حوضی در میانه حیاط، با صدای آرام آب، به تمرکز و تأمل طلاب کمک می‌کرده است.

ارومیه همچنین شهر «آب» است. دریاچه ارومیه که روزگاری یکی از بزرگ‌ترین دریاچه‌های آب شور جهان و زیستگاه پرندگان مهاجر بود، اگرچه امروزه با بحران خشکسالی روبه‌روست، اما هنوز هم در خاطره جمعی مردم این شهر جایگاهی ویژه دارد. باغ‌های انبوه سیب و انگور در اطراف شهر، و جویبارهایی که از کوه‌های زاگرس سرازیر می‌شوند، ارومیه را به یکی از سرسبزترین و خوش‌آب‌وهواترین شهرهای ایران تبدیل کرده‌اند.

معماری ارومیه، تلفیقی از سنت‌های آذری، تأثیرات قفقازی و عثمانی، و سبک رسمی معماری ایران است. استفاده از آجر و سنگ به عنوان مصالح اصلی، ایوان‌های بلند و ستون‌دار، طاق‌های جناغی، و تزئینات کاشی‌کاری و گچ‌بری، از ویژگی‌های بارز معماری این شهر هستند.

ارومیه برای معماران و شهرسازان معاصر، یک درس ارزشمند در «معماری به مثابه آینه تنوع فرهنگی و مذهبی»، «هم‌زیستی مسالمت‌آمیز ادیان در کالبد شهر»، و «اهمیت حفظ و احیای بافت‌های تاریخی چندفرهنگی» است. این شهر نشان می‌دهد که چگونه یک مرکز تمدنی می‌تواند در طول هزاران سال، پذیرای فرهنگ‌ها و ادیان گوناگون باشد و از این تنوع، نه تهدید، که فرصتی برای غنی‌تر شدن هویت خود بیافریند. ارومیه، این شهر ادیان و اقوام، هنوز هم در سایه کلیسای ننه مریم و در طنین اذان مسجد جامعش، نجواکنان از هم‌زیستی، مدارا و غنای فرهنگی ایران حکایت می‌کند.