این كتاب روایات اساطیری، پهلوانی و تاریخی ایران از عهد كیومرث تا پایان روزگار یزدگرد سوم ساسانی (حك 632-651م.) را در‌بر‌دارد.
فردوسی (319- 404 ش./ 940 – 1025 م.) در حدود سال 359 ش. با به دست‌آوردن نسخه‌ای از شاهنامه ابومنصوری (تألیف 336 ش.) نظم آن را آغاز كرد. او در 373 ش./ 994م نخستین نسخه شاهنامه را به پایان برد و در سال 390 ش./ 1010م نسخه چهارم و نهایی را تنظیم کرد.
گویند فردوسی به واسطۀ ابوالعباس فضل بن احمد اسفراینی وزیر سلطان محمود غزنوی اثر خود را به آن سلطان تقدیم كرد، اما چون پاداش مناسبی از او دریافت نكرد، او را هجو گفت و از غزنین به خراسان رفت. منابع شاهنامه، به جز شاهنامه ابومنصوری، كتاب اوستا، بنده شنو جز آنها بوده است.
شاهنامه خزانه لغت و گنجینه فصاحت زبان فارسی به شمار می‌رود و شیوه بیان آن ساده و روشن است. مطالب شاهنامه فردوسی را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد: 1ـ دوره افسانه‌ای، یعنی عهد كیومرث، هوشنگ، طهمورث، جمشید، ضحاك تا ظهور فریدون، 2ـ دوره پهلوانی، از قیام كاوه تا قتل رستم و سلطنت بهمن پسر اسفندیار، 3ـ دوره تاریخی از اسكندر تا اسلام.
این منظومه كه یكی از والاترین ارزش‌های فرهنگی ادبیات فارسی است، در میان شاهكارهای ادبیات جهان جایی استوار و درخشان دارد. به تعبیری، فردوسی منادی عزّت ملت ایران وشاهنامه معتبرترین سند هویت تاریخی و ملی ایران است.
چهار نسخه متداول آن به ترتیب 48000، 52000، 55000 و 61000 بیت دارند. از ترجمه‌های مشهور آن، ترجمة بُنداری اصفهانی به عربی، فریدریش فون شاك به آلمانی و ژول مول به فرانسوی است. کارل هرمان اته ، تئودور نولدكه و نیکلاس تروبنر نیز تحقیقات با ارزشی دربارة فردوسی و شاهنامه انجام داده‌اند.
