جهان اسلام باید از مصرف‌کننده هوش مصنوعی به تولیدکننده و صاحب فناوری تبدیل شود
رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در افغانستان با تأکید بر اینکه هوش مصنوعی یکی از ارکان اصلی علم و قدرت در جهان معاصر است، گفت: جهان اسلام نباید صرفاً مصرف‌کننده فناوری‌های نوین باشد، بلکه باید با سرمایه‌گذاری، تربیت نیروی انسانی و توسعه همکاری‌های علمی، در تولید و مدیریت این فناوری‌ها نقش‌آفرین شود.
رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در افغانستان، کارگاه آموزشی «هوش مصنوعی برای همه» با حضور استادان و دانشجویان و به همت رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در کابل و با همکاری مجتمع آموزشی آزاد افغانستان برگزار شد.
دکتر سیدروح‌الله حسینی، رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در افغانستان، در این برنامه، بر ضرورت حضور فعال کشورهای اسلامی در عرصه فناوری‌های نوین تأکید کرد و هوش مصنوعی را در کنار فناوری‌هایی همچون دانش هسته‌ای، کوانتوم، سلول‌های بنیادی و نانوتکنولوژی، از حوزه‌های تعیین‌کننده آینده جهان دانست.
وی برگزاری این کارگاه را نخستین گام در مسیر همکاری با مجتمع آموزشی آزاد افغانستان عنوان کرد و گفت: رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران از توسعه این همکاری‌ها استقبال می‌کند و تلاش خواهد کرد با برنامه‌ریزی مستمر، زمینه برگزاری کارگاه‌های به‌روز و تخصصی در حوزه‌های مختلف و با بهره‌گیری مشترک از ظرفیت استادان و متخصصان ایرانی و افغانستانی فراهم شود.
ضرورت بازگشت جهان اسلام به جایگاه علمی
رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران با اشاره به پیشینه علمی و تمدنی جهان اسلام اظهار داشت: مسلمانان در دوره‌هایی از تاریخ نه‌تنها همگام با تحولات علمی جهان بودند، بلکه در بسیاری از عرصه‌ها پیشگام محسوب می‌شدند؛ اما امروز بخش‌هایی از جهان اسلام از روند شتابان تحولات علمی و فناوری فاصله گرفته‌اند.
حسینی افزود: اگرچه برخی کشورهای اسلامی در سال‌های اخیر گام‌هایی در حوزه فناوری برداشته‌اند، اما این اقدامات هنوز با ظرفیت تاریخی و تمدنی جهان اسلام فاصله دارد و برای دستیابی به سهم شایسته در عرصه علم، فناوری، فضای دیجیتال و تولید محتوای علمی، نیازمند حرکت جدی‌تر و سرمایه‌گذاری گسترده‌تر هستیم.
وی علم و فناوری را از مهم‌ترین ارکان قدرت در جهان امروز دانست و تصریح کرد: اگر مسلمانان می‌خواهند در تحولات جهان معاصر نقش مؤثری داشته باشند، باید قدرتمند باشند و یکی از پایه‌های اصلی قدرت در عصر حاضر، علم و دانش است.
هوش مصنوعی؛ فرصت بزرگ برای بشریت
رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران با بیان اینکه هوش مصنوعی نباید به نام یک کشور یا منطقه خاص ثبت شود، گفت: هوش مصنوعی متعلق به یک جامعه، دین، آیین، شرق یا غرب نیست؛ بلکه یکی از دستاوردهای بزرگ بشری است و هر جامعه‌ای که آینده‌نگرتر و فعال‌تر باشد، باید از این ظرفیت برای پیشرفت خود استفاده کند.
وی با اشاره به کاربرد فناوری‌های نوین در تحولات و درگیری‌های سال‌های اخیر اظهار داشت: استفاده از هوش مصنوعی برای ریختن خون انسان‌ها قابل قبول نیست و این فناوری باید در مسیر کاهش جنگ، جلوگیری از خون‌ریزی، حل مشکلات بشری و ارتقای کیفیت زندگی انسان‌ها به کار گرفته شود.
حسینی افزود: هوش مصنوعی رقیب دانش نیست، بلکه اگر به شکل صحیح و مسئولانه مورد استفاده قرار گیرد، می‌تواند به عنوان ابزاری در خدمت دانش، پژوهش و توسعه قرار گیرد. البته دستیابی به توانمندی پایدار در این حوزه بدون زیرساخت‌های علمی، فنی، اقتصادی و نیروی انسانی متخصص امکان‌پذیر نیست.
هشدار نسبت به وابستگی فناوری
رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران با اشاره به سرمایه‌گذاری گسترده آمریکا، چین و دیگر کشورها در حوزه هوش مصنوعی گفت: ایران و افغانستان نیز برای جلوگیری از عقب‌ماندگی در این عرصه باید گام‌های جدی بردارند؛ چراکه کشورهایی که در علم و فناوری سرمایه‌گذاری کرده‌اند، امروز سهم بیشتری از تحولات علمی، فضایی و فناوری جهان در اختیار دارند.
وی با اشاره به پیشرفت‌های کشورهای مختلف در حوزه ماهواره، فضا، ماه و مریخ، این پرسش را مطرح کرد که سهم جهان اسلام، ایران و افغانستان از این تحولات چیست و افزود: اگر کشورهای منطقه برای مجهز شدن به علم و فناوری‌های نوین اقدام نکنند، بار دیگر از روند تحولات جهانی عقب خواهند ماند.
حسینی فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی را نمونه‌ای از پیامدهای وابستگی فناورانه دانست و گفت: در بسیاری از پلتفرم‌های جهانی، بخش بزرگی از کشورهای جهان در جایگاه کاربر قرار دارند، در حالی که طراحی، مدیریت و الگوریتم‌های اصلی این فناوری‌ها در اختیار دیگران است.
وی افزود: صاحبان فناوری از طریق الگوریتم‌ها می‌توانند بر نوع دسترسی، انتخاب محتوا و در مواردی بر نگرش و رفتار کاربران تأثیر بگذارند؛ بنابراین جهان اسلام باید از مرحله مصرف فناوری عبور کرده و در مسیر تولید، مدیریت و توسعه فناوری قرار گیرد.
پیوند علم و دین در تمدن اسلامی
رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران علم و دین را در سنت اسلامی جدایی‌ناپذیر دانست و با اشاره به جایگاه علم در قرآن کریم اظهار داشت: در فرهنگ اسلامی، علم جایگاه ویژه‌ای دارد و تاریخ تمدن اسلامی نیز نشان می‌دهد که دانشمندان مسلمان در عین پایبندی به دین، در عرصه‌های مختلف علمی پیشگام بوده‌اند.
وی از ابوریحان بیرونی و ابن‌سینا به عنوان نمونه‌هایی از دانشمندان برجسته تمدن اسلامی یاد کرد و افزود: افغانستان نیز در تاریخ علم و تمدن اسلامی سهم مهمی داشته و امروز می‌تواند بار دیگر با تکیه بر ظرفیت‌های علمی و انسانی خود در تحولات منطقه‌ای و جهانی نقش‌آفرین باشد.
توسعه همکاری علمی ایران و افغانستان
حسینی با تأکید بر ظرفیت‌های مشترک ایران و افغانستان گفت: رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران تلاش دارد با برگزاری سلسله نشست‌ها و کارگاه‌های آموزشی، زمینه ارتباط میان مراکز علمی و آموزشی دو کشور را فراهم کند.
وی افزود: در مراحل بعد می‌توان استادان و متخصصان ایرانی و افغانستانی را در قالب برنامه‌های حضوری و برخط به یکدیگر متصل کرد و زمینه برگزاری دوره‌های تخصصی مشترک، طرح‌های پژوهشی و رفت‌وآمد گروه‌های علمی میان دو کشور را فراهم ساخت.
رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران با اشاره به ظرفیت روابط اقتصادی ایران و افغانستان اظهار داشت: همان‌گونه که روابط اقتصادی دو کشور نیازمند توسعه است، همکاری‌های فرهنگی، آموزشی، علمی و فناوری نیز باید گسترش یابد.
وی همکاری علمی میان دو کشور را به معنای نفوذ، دخالت یا خودبرتربینی ندانست و گفت: هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین حوزه‌هایی نیستند که یک کشور به تنهایی بتواند همه ظرفیت‌های آنها را در اختیار بگیرد. حتی کشورهایی که در برخی مسائل سیاسی و امنیتی با یکدیگر اختلاف دارند، در پروژه‌های علمی و فناوری در مواردی ناگزیر از همکاری هستند؛ بنابراین ایران و افغانستان نیز می‌توانند بر اساس منافع مشترک، همکاری‌های علمی و فناورانه خود را توسعه دهند.
هوش مصنوعی باید دستیار انسان باشد
حسینی در ادامه تأکید کرد: هوش مصنوعی تهدید نیست، بلکه فرصت است؛ مشروط بر اینکه از همان ابتدا چارچوب‌های استفاده از آن مشخص شود و ابعاد علمی، فرهنگی، اخلاقی و دینی آن مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: هدف از توسعه هوش مصنوعی نباید جایگزین کردن انسان باشد، بلکه این فناوری باید به عنوان دستیار انسان مورد استفاده قرار گیرد و در خدمت زبان، فرهنگ، تمدن، علم و دانش قرار داشته باشد.
رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در پایان گفت: ملت‌های مسلمان وارث تمدنی هستند که قرن‌ها در عرصه‌های مختلف علمی و فرهنگی نقش‌آفرین بوده است و امروز باید با بهره‌گیری از تجربه گذشته و ظرفیت نسل جوان، در عرصه فناوری‌های نوین نیز حضوری فعال داشته باشند.
وی افغانستان را سرزمین استعدادها و نخبگان دانست و خاطرنشان کرد: افغانستان می‌تواند در جهان اسلام و عرصه جهانی نقش‌آفرین باشد و ایران و افغانستان در کنار یکدیگر می‌توانند این مسیر را با همکاری و هم‌افزایی علمی و آموزشی پیش ببرند.
تأکید استاد دانشگاه بر بازگشت مسلمانان به جایگاه علمی
در ادامه این برنامه، حامد افغان، استاد دانشگاه آزاد افغانستان، برگزاری کارگاه «هوش مصنوعی برای همه» را فرصتی برای تقویت همکاری‌های علمی و فناوری میان کشورهای اسلامی دانست و از رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران برای برگزاری این برنامه قدردانی کرد.
وی گفت برگزاری چنین برنامه‌هایی می‌تواند به تقویت ظرفیت علمی جهان اسلام کمک کرده و نسل جوان را به بازگشت به جایگاه تاریخی مسلمانان در عرصه علم و فناوری ترغیب کند.
افغان با اشاره به پیشینه علمی تمدن اسلامی اظهار داشت: مسلمانان در دوره‌های گذشته برای دستیابی به دانش، مسافت‌های طولانی را طی می‌کردند و آغاز قرآن کریم با فرمان «اقرأ» و تأکید بر جایگاه قلم، نشان‌دهنده اهمیت علم و دانش در فرهنگ اسلامی است.
وی تأکید کرد علم نباید صرفاً به علوم شرعی محدود شود، بلکه هر دانشی که در خدمت انسانیت قرار گیرد، مشکلات بشر را کاهش دهد و انسان را به خداوند نزدیک‌تر کند، ارزشمند است.
این استاد دانشگاه همچنین بر ضرورت دستیابی کشورهای اسلامی به فناوری‌های نوین تأکید کرد و گفت: کشورهای اسلامی نباید صرفاً مصرف‌کننده دستاوردهای دیگران باشند، بلکه باید برای تولید، توسعه و مدیریت فناوری تلاش کنند.
دانشگاه آزاد افغانستان: آموزش، زمینه‌ساز ساخت آینده است
خانم بهیجه سادات، معاون دانشگاه آزاد افغانستان، نیز در این کارگاه با تأکید بر اهمیت علم و آموزش گفت: دانش نقطه پایانی ندارد و هر نسل مسئولیت دارد آموخته‌های خود را به نسل بعد منتقل کند.
وی اظهار داشت: دانشگاه آزاد افغانستان آموزش را نه‌تنها یک حق انسانی، بلکه یکی از اساسی‌ترین ابزارهای ساختن آینده جامعه می‌داند و تلاش می‌کند در شرایط دشوار نیز چراغ آموزش را روشن نگه دارد و فرصت ادامه مسیر علمی را برای جوانان افغانستان فراهم کند.
سادات با تأکید بر پیوندهای تاریخی، فرهنگی، زبانی و علمی ایران و افغانستان گفت: دو کشور تنها همسایه نیستند، بلکه از پیشینه و میراث مشترکی برخوردارند که می‌تواند زمینه‌ساز توسعه همکاری‌های علمی و آموزشی باشد.
وی افزود: دانشگاه آزاد افغانستان تلاش دارد این پیوند تاریخی را در قالب همکاری‌های علمی، آموزش عالی، پژوهش، توانمندسازی جوانان و توسعه سرمایه انسانی وارد مرحله تازه‌ای کند و در همین راستا، ارتباط خود را با نهادهای علمی، آموزشی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران گسترش داده است.
معاون دانشگاه آزاد افغانستان از همکاری علمی و آموزشی با دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان، مجتمع آموزشی سپید سلامت و ارتباطات علمی با دانشگاه صنعتی شریف به عنوان نمونه‌هایی از این همکاری‌ها یاد کرد و گفت: هدف آن است که همکاری‌های علمی ایران و افغانستان از سطح دیدارها و تفاهم‌نامه‌ها فراتر رفته و به برنامه‌های مشترک آموزشی، دوره‌های تخصصی، پژوهش‌های مشترک، نشست‌های علمی، انتقال دانش و مهارت و ایجاد فرصت‌های جدید دانشگاهی منجر شود.
تشریح ظرفیت‌ها و کاربردهای هوش مصنوعی
در بخش دیگری از این برنامه، عبدالعزیز صافی، پژوهشگر هوش مصنوعی، با اشاره به گسترش کاربردهای این فناوری در زندگی روزمره گفت: هوش مصنوعی امروز در حوزه‌های مختلفی از آموزش و تجارت تا پژوهش، تولید محتوا و فعالیت‌های روزمره حضور دارد.
وی هدف از برگزاری چنین کارگاه‌هایی را فراتر از آشنایی با یک فناوری جدید دانست و اظهار داشت: این برنامه‌ها باید زمینه ایجاد تغییر در فرد و جامعه را فراهم کنند و شرکت‌کنندگان نیز باید دانش و مهارت‌های جدید را برای پیشرفت خود و جامعه به کار گیرند.
صافی با بیان اینکه هوش مصنوعی نباید صرفاً به یک ابزار یا شاخه‌ای از فناوری اطلاعات تقلیل داده شود، گفت: هوش مصنوعی حوزه‌ای گسترده از دانش و فناوری است که شاخه‌هایی همچون یادگیری ماشین و فناوری‌های مرتبط را دربر می‌گیرد و متخصصان در سراسر جهان در حال توسعه بخش‌های مختلف آن هستند.
وی با اشاره به سابقه مطالعات هوش مصنوعی از دهه ۱۹۵۰ میلادی و برگزاری نشست علمی سال ۱۹۵۶ در این زمینه افزود: از همان ابتدا، پژوهشگران به دنبال ساخت سامانه‌هایی بودند که بتوانند بخشی از فعالیت‌های انسانی را انجام دهند، در تصمیم‌گیری و حل مسائل به انسان کمک کنند و انجام برخی وظایف را تسهیل سازند.
این پژوهشگر هوش مصنوعی تأکید کرد استفاده از این فناوری نباید محدود به متخصصان علوم کامپیوتر باشد و استادان، دانشجویان، کارمندان، صاحبان کسب‌وکار و فعالان حوزه‌های مختلف نیز می‌توانند از ظرفیت‌های آن بهره بگیرند.
صافی در پایان ابراز امیدواری کرد برگزاری کارگاه‌های آموزشی و انتقال دانش تخصصی، زمینه آشنایی بیشتر جوانان و دانشجویان افغانستان با فناوری‌های نوین را فراهم کند و آنان را از مصرف‌کنندگان صرف فناوری به افرادی فعال، خلاق و تولیدکننده در این عرصه تبدیل سازد.
کارگاه آموزشی «هوش مصنوعی برای همه» با حضور جمعی از استادان، دانشجویان و علاقه‌مندان به فناوری در کابل برگزار شد و در آن، ابعاد مختلف هوش مصنوعی، ضرورت شناخت این فناوری، کاربردهای آن و ظرفیت‌های همکاری علمی و آموزشی میان ایران و افغانستان مورد بررسی قرار گرفت.
کابل افغانستان
.