ساختمان جدید مجلس شورای اسلامی

در قلب پایتخت، در مجاورت میدان تاریخی بهارستان و در همسایگی ساختمان کهن مجلس شورای ملی، بنایی قرار دارد که تجسم کالبدی «خانه ملت» و نمادی از مردم‌سالاری در ایران معاصر است. ساختمان جدید مجلس شورای اسلامی، این بنای عظیم، موقر و باشکوه، نه فقط یک ساختمان اداری برای قانون‌گذاری، که یک «بیانیه معماری»، یک «نماد قدرت ملی»، و تلفیقی هوشمندانه از شکوه معماری کلاسیک با نیازهای یک پارلمان مدرن است. این بنا که در ضلع شمالی ساختمان تاریخی مجلس (کاخ سنا) ساخته شده، با طراحی متقارن، مصالح ماندگار و جزئیات هنرمندانه خود، حس استحکام، تداوم و اعتبار نهاد قانون‌گذاری را به بیننده القا می‌کند. این ساختمان تنها یک فضای کار نیست، بلکه مکانی است که در آن سرنوشت یک ملت رقم می‌خورد و به همین دلیل، معماری آن باید فراتر از یک بنای معمولی، گویای مفاهیمی چون شفافیت، صلابت، خرد جمعی و پیوند با تاریخ باشد.

داستان ساخت این بنا با نیازی مبرم و اجتناب‌ناپذیر آغاز شد. ساختمان قدیمی مجلس که از دوره پهلوی به یادگار مانده بود و خود اثری ارزشمند از معماری آن دوران به شمار می‌رفت، با گسترش تعداد نمایندگان، پیچیده‌تر شدن فرآیندهای قانون‌گذاری، و افزایش چشمگیر حجم کار کمیسیون‌های تخصصی، دیگر گنجایش و امکانات لازم برای یک پارلمان مدرن را نداشت. راهروهای تنگ و تاریک، دفاتر کوچک و محدود، نبود فضاهای تخصصی برای برگزاری هم‌زمان جلسات کمیسیون‌ها، و کمبود امکانات رفاهی و خدماتی برای نمایندگان و کارکنان، ضرورت احداث یک ساختمان جدید را اجتناب‌ناپذیر می‌کرد. از سوی دیگر، نظام جمهوری اسلامی نیازمند بنایی بود که بتواند هویت جدید سیاسی کشور را در قالب معماری به نمایش بگذارد و نمادی از استحکام و پایداری نهادهای برآمده از انقلاب اسلامی باشد. طراحی و ساخت این بنا از اواخر دهه ۱۳۷۰ خورشیدی آغاز شد و پس از سال‌ها تلاش بی‌وقفه، کار شبانه‌روزی و عبور از چالش‌های فنی، اجرایی و بودجه‌ای، سرانجام در دهه ۱۳۸۰ به بهره‌برداری رسید. این ساختمان جدید که به «ساختمان سبز» یا «ساختمان کمیسیون‌ها» نیز شهرت دارد، امروزه قلب تپنده فرآیند قانون‌گذاری در ایران است و روزانه پذیرای صدها نماینده، کارشناس، مشاور، خبرنگار و ارباب رجوع است.

نخستین ویژگی شاخص ساختمان، انتخاب آگاهانه سبک «معماری کلاسیک مدرن» برای نمایش مفاهیمی چون نظم، قانون‌مداری و پایداری است. برخلاف جریان‌های زودگذر معماری که هر روز مد جدیدی را به ارمغان می‌آورند، طراحان این بنا زبانی را برگزیدند که ریشه در سنت‌های کهن معماری حکومتی دارد و حس جاودانگی و بی‌زمانی را منتقل می‌کند. نمای بیرونی ساختمان با سنگ‌های تراشیده و با ابعاد بزرگ پوشیده شده که حس صلابت، سنگینی و ماندگاری را منتقل می‌کند. استفاده از سنگ، به‌عنوان مصالحی با طول عمر بالا، خود استعاره‌ای از «قانون اساسی» و «نهادهای پایدار» است که باید در برابر تحولات سیاسی و اجتماعی، استوار و تغییرناپذیر باقی بمانند. این نما با خطوط عمودی بلند و پنجره‌های مستطیلی منظم، ریتمی یکنواخت و باوقار ایجاد کرده که حس نظم و انضباط را به بیننده القا می‌کند. رنگ گرم و طبیعی سنگ‌ها نیز به ساختمان شخصیتی رسمی، جدی و در عین حال آرامش‌بخش بخشیده است.

سازماندهی فضایی ساختمان بر اساس تقارن محوری طراحی شده است. ورودی اصلی با یک سردر بلند و باشکوه مشخص می‌شود که با ستون‌های عظیم احاطه شده است. این ستون‌ها که ارتفاعشان تا چندین طبقه ادامه می‌یابد، یادآور رواق‌های سنگی تخت جمشید و ایوان‌های باشکوه کاخ‌های کهن ایرانی است. این ارجاع تاریخی هوشمندانه، «خانه ملت» را در تداوم یک تاریخ کهن از حکمرانی و تمدن قرار می‌دهد و به بازدیدکننده یادآوری می‌کند که قانون‌گذاری و حکومت‌داری، ریشه‌ای عمیق در تاریخ این سرزمین دارد. پس از ورود، یک سرسرای مرکزی (آتریوم) بزرگ و دلباز قرار دارد که قلب ارتباطی ساختمان است. این فضا با سقفی بلند و نورگیرهای سقفی، نور طبیعی را به درون هدایت می‌کند و فضایی روشن و پویا خلق می‌نماید. دیوارهای این سرسرا با کتیبه‌هایی از اشعار شاعران بزرگ ایران، به‌ویژه اشعار میهنی و اخلاقی، تزئین شده است.

قلب تپنده ساختمان، سالن‌های کمیسیون‌های تخصصی و به‌ویژه سالن اصلی جلسات علنی است. طراحی این سالن‌ها بر اساس اصول «شفافیت» و «دسترسی برابر» شکل گرفته است. صندلی‌های نمایندگان به صورت مدور و پلکانی در اطراف جایگاه هیئت رئیسه سازماندهی شده‌اند تا همه نمایندگان دید و دسترسی یکسانی به مرکز تصمیم‌گیری داشته باشند. این چیدمان دایره‌ای، نمادی از برابری آرا و جایگاه یکسان تمام نمایندگان ملت است. نورپردازی سالن‌ها به گونه‌ای طراحی شده که فضایی متمرکز و بدون خیرگی برای ساعت‌ها بحث و تبادل نظر فراهم کند.

تزئینات و جزئیات هنری ساختمان نیز سرشار از نمادپردازی است. کتیبه‌هایی از اشعار شاعران بزرگ ایران، به‌ویژه اشعار میهنی و اخلاقی، بر دیوارها و سقف‌ها نقش بسته است. این اشعار، یادآور پیوند قانون‌گذاری با فرهنگ، اخلاق و هویت ملی است. همچنین، استفاده از نقوش اسلیمی و هندسی در گچ‌بری‌ها و کاشی‌کاری‌های داخلی، به فضای مدرن ساختمان، روح و هویتی ایرانی بخشیده است.

ساختمان جدید مجلس شورای اسلامی برای معماران و طراحان معاصر، یک درس مهم در «معماری برای حکومت» است. این بنا نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از طریق انتخاب سبک، مصالح و سازماندهی فضایی، مفاهیم انتزاعی چون «قانون»، «شفافیت»، «پایداری» و «مردم‌سالاری» را به زبانی کالبدی و بصری ترجمه کرد. همچنین، این بنا نمونه‌ای موفق از «توسعه حساس به بستر» است که ضمن احترام به بنای تاریخی مجلس قدیم، هویتی مستقل و معاصر برای خود تعریف کرده است. ساختمان جدید مجلس، این تبلور معماری مردم‌سالاری، هنوز هم در قلب پایتخت، با صلابت و وقار خود، شاهد تصمیماتی است که سرنوشت ملتی را رقم می‌زند.