زنجان: شهر گنبدهای فیروزه‌ای و بازارهای تاریخی؛ دروازه آذربایجان

در مسیر ارتباطی تهران به آذربایجان، در دشتی مرتفع و خوش‌آب‌وهوا که از شمال به کوه‌های البرز و از جنوب به دشت‌های پهناور منتهی می‌شود، شهری قرار دارد که روزگاری یکی از مهم‌ترین منزلگاه‌های جاده ابریشم و دروازه ورود به آذربایجان بود. زنجان، مرکز استان زنجان، شهری است که تاریخش با تجارت، مذهب و هنر گره خورده و معماری‌اش تلفیقی از سنت‌های آذری و سبک رسمی ایرانی است. زنجان را باید «شهر گنبدهای فیروزه‌ای و بازارهای تاریخی» نامید؛ شهری که در آن، طولانی‌ترین بازار سرپوشیده ایران چونان شریانی حیاتی در دل بافت تاریخی می‌تپد و گنبدهای باشکوه سلطانیه در نزدیکی آن، روایتگر شکوه و عظمت دوره ایلخانی است.

داستان زنجان با موقعیت استراتژیک آن در مسیر جاده ابریشم و بر سر راه پایتخت‌های ایران به آذربایجان و قفقاز گره خورده است. این شهر که در دوران باستان «زنگان» یا «زندیگان» نامیده می‌شد، در دوره ساسانیان توسط اردشیر بابکان بازسازی شد و به عنوان یک پایگاه نظامی و تجاری اهمیت یافت. اما اوج شکوفایی زنجان در دوره صفویه و به‌ویژه قاجار رقم خورد. در دوره صفویه، زنجان به دلیل قرار گرفتن در مسیر تبریز (پایتخت اولیه صفویان) به قزوین و اصفهان، رونق فراوان یافت و کاروانسراها و بازارهای متعددی در آن ساخته شد. در دوره قاجار نیز زنجان به یکی از مراکز مهم تجاری، مذهبی و فرهنگی ایران تبدیل شد و بناهای باشکوهی چون بازار بزرگ، مسجد جامع و مدارس علمیه در آن ساخته شدند.

بازار بزرگ زنجان، قلب تپنده این شهر، طولانی‌ترین بازار سرپوشیده ایران و یکی از باشکوه‌ترین بازارهای تاریخی کشور است. این بازار که در دوره قاجار و در زمان فتحعلی‌شاه و محمدشاه قاجار ساخته شده، با طولی بیش از ۱۰۰۰ متر، از غرب به شرق شهر امتداد دارد و شامل راسته‌های متعدد، تیمچه‌ها، سراها، مساجد، گرمابه‌ها و کاروانسراهاست. راسته اصلی بازار با طاق‌های ضربی بلند و نورگیرهای سقفی پوشیده شده و در دو سوی آن، حجره‌های تجار با سکوهای سنگی قرار دارند. تیمچه‌های باشکوه بازار، مانند تیمچه حاج‌علی قلی و تیمچه سرپوشیده، با گنبدهای مرتفع و تزئینات آجری و کاشی‌کاری، فضایی باشکوه برای تجارت کالاهای قیمتی مانند فرش‌های دست‌باف، جواهرات و پارچه‌های زربفت فراهم کرده‌اند. آنچه بازار زنجان را از بسیاری از بازارهای دیگر ایران متمایز می‌کند، وسعت، طول و انسجام آن است. این بازار که هنوز هم نبض تجارت و زندگی روزمره در آن می‌تپد، یک «شهر درون شهر» است که در آن، همه چیز یافت می‌شود: از ادویه‌های رنگین و شیرینی‌های سنتی گرفته تا صنایع دستی مانند ملیله‌کاری، چاقوسازی و چاروق‌دوزی.

مسجد جامع زنجان یا «مسجد سید»، یکی از زیباترین و باشکوه‌ترین مساجد دوره قاجار است. این مسجد که در اوایل دوره قاجار و توسط عبدالله میرزا دارا، پسر فتحعلی‌شاه قاجار ساخته شده، دارای شبستانی بزرگ با ستون‌های مارپیچ، گنبدی فیروزه‌ای، و محرابی با کاشی‌های هفت‌رنگ و مقرنس‌های گچی است. شبستان مسجد با ۴۸ ستون سنگی مارپیچ و طاق‌های آجری، فضایی خنک و روحانی برای عبادت فراهم کرده است. محراب مسجد با کاشی‌های هفت‌رنگ و کتیبه‌های قرآنی به خط ثلث تزئین شده و منبر چوبی منبت‌کاری شده آن، از شاهکارهای هنر منبت‌کاری دوره قاجار است. صحن مسجد با حوضی بزرگ در میانه و درختان کهنسال، فضایی آرام و دل‌پذیر برای نمازگزاران ایجاد کرده است.

اما بی‌تردید مشهورترین و شگفت‌انگیزترین اثر معماری در نزدیکی زنجان، گنبد سلطانیه است؛ شاهکاری بی‌بدیل از دوره ایلخانی که در ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی زنجان قرار دارد. گنبد سلطانیه که در اوایل قرن هشتم هجری به دستور سلطان محمد خدابنده (الجایتو) ساخته شد، با ۴۸ متر ارتفاع و ۲۵ متر قطر دهانه، یکی از بزرگ‌ترین گنبدهای آجری جهان و سومین گنبد بزرگ تاریخی پس از ایاصوفیه و گنبد کلیسای جامع فلورانس است. این گنبد که بر فراز بنایی هشت‌ضلعی قرار دارد، با کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی پوشیده شده و از کیلومترها دورتر در دشت‌های اطراف دیده می‌شود. گنبد سلطانیه یک «گنبد دوپوسته» است؛ یعنی از دو پوسته مجزا تشکیل شده که فضای خالی میان آن‌ها، ضمن کاهش وزن کلی بنا، به عنوان عایق حرارتی عمل می‌کند. این نوآوری مهندسی که در دوره ایلخانی به کمال رسید، بعدها الهام‌بخش ساخت گنبدهای بزرگ دیگری در ایران و جهان شد. تزئینات داخلی گنبد سلطانیه شامل گچ‌بری‌های عمیق، کاشی‌های معرق، نقاشی‌های دیواری و کتیبه‌های قرآنی است که آن را به یکی از شاهکارهای هنر و معماری جهان اسلام تبدیل کرده است.

رختشویخانه زنجان یا «بازار رختشویخانه»، یکی دیگر از بناهای منحصربه‌فرد این شهر است. این بنا که در دوره قاجار و توسط دو برادر نیکوکار به نام‌های مشهدی اکبر و مشهدی اسماعیل ساخته شد، یک مجموعه عام‌المنفعه برای شستشوی لباس‌های مردم بود. رختشویخانه با طاق‌های آجری، حوض‌های آب، و سکوهای سنگی، فضایی سرپوشیده و گرم برای شستشو در زمستان‌های سرد زنجان فراهم می‌کرد. این بنا که امروزه به موزه مردم‌شناسی تبدیل شده، نمونه‌ای درخشان از معماری عام‌المنفعه و توجه به نیازهای روزمره مردم در دوره قاجار است.

زنجان همچنین شهر «ملیله‌کاری» و «چاقوسازی» است. ملیله‌کاری زنجان، هنر ساخت اشیای تزئینی از مفتول‌های نازک نقره، یکی از ظریف‌ترین و مشهورترین صنایع دستی ایران است که شهرتی جهانی دارد. چاقوهای دست‌ساز زنجان نیز از دیگر محصولات مشهور این شهر هستند.

زنجان برای معماران و شهرسازان معاصر، درس‌هایی ارزشمند در «طراحی بازارهای طولانی و منسجم»، «تلفیق عملکردهای تجاری، مذهبی و خدماتی در یک مجموعه»، «اهمیت فضاهای عام‌المنفعه مانند رختشویخانه»، و «استفاده از مصالح بومی مانند آجر و کاشی» دارد. این شهر نشان می‌دهد که چگونه یک مرکز تمدنی می‌تواند در طول قرن‌ها، با حفظ هویت خود و با تکیه بر دانش بومی، فضاهایی زیبا، کارآمد و ماندگار بیافریند. زنجان، این شهر گنبدهای فیروزه‌ای و بازارهای تاریخی، هنوز هم در طاق‌های آجری بازار بزرگش و در سایه گنبد باشکوه سلطانیه، نجواکنان از شکوه، هنر و تاریخ کهن خود حکایت می‌کند.