تعلیق؛ نخستین خط کاملا ایرانی

خط تعلیق یا همان نستعلیق ناقص و نامهذب قدیم که به آن خط ترسل هم گفته می‌شود، اولین خط تحریری کاملا ایرانی بود که از روی خط اسلامی نسخ و تحت تاثیر روح ملی و خط قدیم پهلوی ایرانی به وجود آمد. مجنون رفیقی هروی در رساله منظوم آداب‌الخط، خط تعلیق را به نام «نامه» خوانده و ابداع آن را به خواجه تاج سلیمانی نسبت داده است. از سوی دیگر به گفته میرعلی هروی، تعلیق را برای آن گویند که تعلق به نسخ دارد.

تاریخچه پیدایش خط تعلیق

با توجه به اینکه تاریخ پیدایش خط تعلیق را قرن هفتم هجری قمری می‌دانند، اما پیش از آن نیز نمونه‌هایی از این خط وجود دارد. محققان بر این عقیده‌اند که پیدایش خط به تاریخی پیش از زمان ذکرشده می‌رسد. در آثار به جا مانده از قرون پنجم و ششم هجری، گرایش به خط تعلیق ابتدایی دیده می‌شود؛ آثاری مانند نسخه‌ای از الابنیه عن حقایق الادویه (477 ه.ق)، نسخه ترجمان البلاغه (507 ه.ق)، نسخه سرالمکتوم (610 ه.ق) و...

خط تعلیق در تیموری و صفوی مراحل پیشرفت و ترقی را طی کرد و در اواخر قرن دهم ه.ق توسط خواجه اختیار منشی به سرحد کمال رسید. از تعلیق‌نویسان قرن دوازدهم ه.ق می‌توان به محمدحسین ناجی، مریدخان نواب و میرزانصیر طبیب اصفهانی اشاره کرد.

در اواخر قرن دوازدهم ه.ق محمدکاظم واله ظهور کرد و با آثار خود جان تازه‌ای به خط تعلیق بخشید. یکی از آثار درخشان او کتیبه سنگ مزارش بود.

ویژگی‌های خط تعلیق

اصلی‌ترین ویژگی خط تعلیق که دال آن تندنویسی و استعمال در مکاتبات دیوانی بوده است، به توودرتوو و پیچیده بودن حروف آن بازمی‌گردد؛ به نحوی که گاهی حتی چند کلمه متوالی هم در اتصال با یکدیگر و پیوسته دیده می‌شوند. ویژگی دیگری که باز هم از تندنویسی نشأت می‌گیرد، آن است که در خط تعلیق، حروف و کلمات یکنواخت دیده نمی‌شود، گاهی حرفی درشت و فربه و واژه یا حرفی کنار آن ریز و لاغر است. حرکات کلمات در خط تعلیق، نرم و روان و دارای انحنای زیاد و اغلب حروف دور است. ویژگی دور بودن خط تعلیق سبب شده است که این خط پایه مناسبی برای پیدایش خط نستعلیق و شکسته‌نستعلیق باشد.

خط تعلیق که مخصوص مناسبات اداری پدید آمده بود، در نوشتن اسناد و مکاتبات دیوانی رواج داشت و کاتبان و خطاطان این خط، منشیان و دبیران دیوان‌های کشور و دربار بودند. از این‌رو جایگاه عمومی و همگانی آن در میان مردم مثل جایگاه خطوط نسخ و نستعلیق نبود که کتابتش در همه کتاب‌های فارسی وجود داشته باشد. منشیان و کاتبان خط تعلیق با امرا و پادشاهان در ارتباط بودند و مردم مخاطب این خط نبودند؛ در نتیجه این خط آن‌گونه که شایسته مقام نخستین خط فارسی و جذابیت بصری بود، به همگان عرضه و معرفی نشد.

تعلیق‌نویسان مشهور

از سده‌های نخستین حکومت اسلامی تا دوره قاجار، معنا و مفهوم منشی و دبیر با کاتب و خوشنویس تفاوت پیدا کرده و رفته‌رفته تغییراتی در کارکرد افراد پیدا شد. تعلیق‌نویسان، کاتبانی بودند که با عنوان منشی و دبیر به کار ترسل و امور دیوانی مشغول بوده و در دسترس پادشاه، وزیر و امرا به کتابت خط اشتغال داشتند. در نام اغلب تعلیق‌نویسان، پیشوند «خواجه» و پسوند «منشی» به کار رفته است. از تعلیق‌نویسان مشهور تاریخ خوشنویسی ایران می‌توان به خواجه تاج‌الدین سلمانی مبدع این خط، خواجه اختیار منشی که تعلیق را به نظم درآورد و او را قله خط تعلیق می‌دانند، آقا محمدکاظم واله اصفهانی که در دوره قاجار، احیاگر خط تعلیق بود و استاد غفور اسکندری هنرمند معاصر و احیاگر خط تعلیق اشاره کرد.  

ثبت خط تعلیق به عنوان میراث ناملموس همه ایرانیان

خط تعلیق در اسفند ماه سال 1399 به پیشنهاد حجت امانی، هنرمند تعلیق‌نویس به عنوان میراث ناملموس برای همه ایرانیان در وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به ثبت ملی رسید.