یاقوت مستعصمی؛ ناقل فرهنگ اسلامی به دوران پسامغول

یاقوت ابن عبدالله، معروف به یاقوت مستعصمی، خوشنویس نامدار و اثرگذار در دوره حمله مغولان می‌زیست و از حیث نقشی که در انتقال فرهنگ اسلامی به دوره مابعد مغول داشته، در تاریخ فرهنگی اسلام و ایران از جایگاهی ممتاز برخوردار است. او که احتمالا در حدود سال‌های 609 تا 610 هجری قمری متولد شده است، مردی ادیب و فاضل بود و بنیان خط را به جایی رساند که تا پیش از این کسی به آنجا نرسانده بود. یاقوت از غلامان مستعصم بالله، آخرین خلیفه عباسی بود و به همین دلیل خود را مستعصمی می‌خواند. این خوشنویس ابتدا نزد عبدالمومن صفی‌الدین ارموی و سپس نزد ابن حبیب به مشق خط پرداخت. با وجود این، می‌توان گفت که استادان یاقوت در دو دسته طبقه‌بندی می‌شوند؛ اول، استادان متقدم که یاقوت هرگز آنها را ملاقات نکرده اما از روی خطشان مشق کرده است؛ مثل ابن‌مقله و ابن‌بواب. دوم، استادانی که یاقوت به طور مستقیم از آنها تعلیم گرفته است؛ مانند عبدالمومن و ابن حبیب که به اسامی‌شان اشاره شد.

یاقوت تا قبل از ورود به دربار خلیفه، مانند همه افراد عادی و طبقات پایین جامعه آن زمان، فردی گمنام بوده است؛‌ از این‌رو درباره او و خانواده‌اش سندی وجود ندارد. یاقوت در کنار مستعصم از شرایط مطلوبی برخوردار و صاحب‌قلم دیوان این خلیفه شد و در عصر خود به محبوبیت شایانی دست پیدا کرد. یاقوت از رهگذر تدوین و تکمیل اقلام سته شامل خطوط محقق، ریحان، ثلث، نسخ، توقیع و رقاع، استانداردهای تازه‌ای را در هنر خوشنویسی به وجود آورد. در آثار این هنرمند خطاط می‌توان توازن، ظرافت و ترکیب‌بندی‌های هندسی نوینی را مشاهده کرد که در خطوط پیشینیان کمتر به چشم می‌خورد. یاقوت نه‌تنها قواعد موجود را بازتعریف کرد، بلکه زیبایی‌شناسی نوینی را هم به خوشنویسی اسلامی وارد ساخت.

یاقوت مستعصمی در کتابت قرآن کریم، خاصه به خط نسخ، تاکید ویژه‌ای بر خوانایی و وضوح متن داشت. این خصلت در مقایسه با آثار احمد نیریزی، خوشنویس سرشناس عصر صفوی به خوبی نمایان است. بررسی نسخه‌های قرآنی کتابت‌شده توسط یاقوت نشان می‌دهد که او هر روز، دو جزء از کلام‌الله مجید را کتابت می‌کرده و هر ماه دو قرآن را به پایان می‌رسانده و در انتهای آن قید می‌کرده که این چندمین قرآن کتابت‌شده است. در سبک یاقوت، فرم حروف به مراتب بسیط‌تر بوده و فاصله بین حرف‌ها و کلمات برای حفظ ترازبندی سطرها گاهی بیش از حد فشرده یا باز شده است.

نمونه‌ای از خط یاقوت مستعصمی

دوران زندگی یاقوت

سال‌های زندگی یاقوت مستعصمی را می‌توان به سه دوره متفاوت تقسیم کرد؛

دوره اول؛ از تولد تا سال 640 هجری قمری است که احتمالا از حدود 610 ه.ق آغاز شده و معلوم نیست که او در کجا زندگی می‌کرده است.

دوره دوم؛ عصر حیات و زندگی تربیتی یاقوت است و شامل سال‌هایی می‌شود که او در دربار خلیفه عباسی در بغداد بوده و آغاز آن احتمالا در سال 640 ه.ق و پایانش انقراض حکومت عباسیان است. ظاهرا یاقوت در این دوره تحت نظر خلیفه عباسی تربیت شده و خوشنویسی را نزد استادان خود فراگرفته است. این دوران، سال‌های خوش زندگی یاقوت بوده و او در ناز و نعمت زندگی می‌کرده است.

دوره سوم؛ از سال 656 ه.ق تا پایان حیات یاقوت یعنی سال 698 ه.ق است. در این دوره ظاهرا یاقوت در بغداد زندگی می‌کرده و خوشنویسی را با جدیت بیشتری پی گرفته و جلسات درسی را برای بزرگان بغداد دایر کرده است. او علاوه بر این، در دستگاه برادران جوینی مقام و منزلتی پیدا کرده و به جز آموختن خوشنویسی به فرزندان آنان، گنجوری کتابخانه مستنصریه بغداد را هم عهده‌دار شده است. شاگردان یاقوت، همگی پرورش‌یافتگان همین دوره‌اند و با استناد به تواریخ، عمده آثار این هنرمند خوشنویس در این دوره خلق شده است.

تاثیر یاقوت مستعصمی بر تحول خوشنویسی اسلامی

یاقوت مستعصمی را می‌توان نقطه عطفی در تاریخ خوشنویسی اسلامی دانست. او در خط نسخ و ثلث، نوآوری‌های چشمگیری را از خویش بروز داد و در سایه همین نوآوری‌ها، تحولی بارز در خوشنویسی اسلامی به وجود آورد. یاقوت با بهره‌گیری از ابزارهای ظریف‌تر و جوهرهای رقیق‌تر، ‌به خطی رسید که لطافت، توازن و وضوح آن، نسل‌های بعدی را تحت تاثیر قرار داد. او در پرتو بهره‌گیری از نوک قلم‌های قط‌زده با زاویه‌ای خاص، به جریان روان‌تری از حرکت دست و کشش حروف دست پیدا کرد؛ بدین‌معنا یاقوت، روش جدیدی را در تهیه قلم‌های نی ابداع کرد و به آنها بریشی اریب و مایل داد. در ادامه این روش به الگویی شاخص برای کاتبان در سراسر سرزمین‌های اسلامی بدل شد. از دیگر سو، تربیت هفت شاگرد که بعدها به استادان سبعه معروف شدند، سبب شد که مکتب یاقوت نه‌تنها در بغداد بلکه در شام، ایران و مصر نیز ریشه بدواند.

یکی از مهم‌ترین نوآوری‌های یاقوت مستعصمی، تاکید بر تناسبات دقیق حروف و ساختار سطرها بود؛ به طوری که خطوط او از نرمی و روانی بیشتری برخوردار شد و جلوه بصری غنایافته‌تری پیدا کرد. بررسی سنت‌های استنتاخ قرآن و مفاهیم مرتبط با خطوط منسوخ، نشان می‌دهد که نوآوری‌های یاقوت نقش مهمی در ارتقای معیارهای کتابت در هنر اسلامی ایفا کرده است. علاوه بر این‌‌ها او موفق شد اصول بصری خط را در کنار اصول آوایی متن مقدس، سامان دهد و به نوعی هارمونی نوشتاری دست یابد که نه‌تنها مورد پذیرش عالمان دینی قرار گرفت، بلکه در سیر تحول کتابت اسلامی هم موثر واقع شد. در بعد زیباشناختی، یاقوت مستعصمی از رهگذر دقت نظر در ترکیب‌بندی سطرها و ایجاد تعادل بصری در خطوط، به معیارهای جدیدی در مسیر چشم‌نوازی خط رسید. این خوشنویس از رهگذر حذف پیچیدگی‌های زائد، به نوعی سادگی زیبایی‌شناسانه در خط دست یافت و توانست نظمی نو در چینش حروف ایجاد کند. هماهنگی بصری و تنظیم دقیق فواصل، به آثار این هنرمند خوشنویس، قالبی بدیع و هدفمند بخشید و مجموع این تحولات، خوشنویسی را از سطح یک مهارت صرف به سطحی اندیشمندانه‌تر ارتقا داد.

قرآن یاقوت مستعصمی

قرآن نسخه کتابخانه ملی پاریس، ازجمله قرآن‌هایی است که بنا به نظر نسخه‌شناسان توسط شخص یاقوت کتابت شده است. در این قرآن امضای یاقوت به چشم می‌خورد و علاوه بر خوشنویسی از حیث تذهیب هم اهمیت بسیاری دارد. قرآن یاقوت دارای 211 برگ کاغذی نخودی‌رنگ متمایل به کِرِم است و رنگ زمینه غالب تذهیب آن، زر (طلایی) است.

تصویر مصحفی از قرآن به خط یاقوت مستعصمی

شاگردان یاقوت

یکی از مهم‌ترین جنبه‌های اثرگذاری یاقوت مستعصمی بر هنر خوشنویسی، تعلیم و تربیت شاگردان برجسته‌ای بود که هر یک در گسترش و تکامل این هنر اصیل، نقش بسزایی را ایفا کردند. شاگردان یاقوت با تبعیت از مشی و سیاق استاد خود، مکتب خوشنویسی او را حفظ کرده و به نسل‌های آتی منتقل ساختند. تفاوت اصلی میان یاقوت و شاگردان او در میزان نوآوری و تاثیرگذاری آنهاست. در حالی که شاگردان یاقوت مستعصمی بیشتر به حفظ و تداوم سبک استاد پرداختند، خود او با نگاه زیباشناسانه خاصش مکتب بغداد را به اوج شکوفایی رساند. این تفاوت در عمق اندیشه و خلاقیت هنری، خط مرز روشنی میان استاد و شاگردانش ترسیم می‌کند.مشهورترین شاگرد یاقوت، قطب‌الدین یزدی است و پس از او از عبدالله صیرفی، یحیی صوفی، مبارک‌شاه قطب‌الدین، مبارک‌شاه سیوفی، شیخ احمد سهروردی و عبدالله ارغون کاملی نام برده می‌شود.
یاقوت مستعصمی سرانجام در سال 698 هجری قمری درحالی که هشتاد سال داشت، در شهر بغداد درگذشت. گفته می‌شود که آرامگاه این هنرمند خوشنویس در جوار مزار احمدابن حنبل واقع شده است.