نستعلیق؛ عروس خطوط ایرانی اسلامی

خط نستعلیق از حدود قرن دهم هجری قمری تا به امروز، مرسوم‌ترین خط خوش در میان ایرانیان محسوب می‌شود. خطی که بی‌تردید، حاصل ذوق و سلیقه ایرانی است. نستعلیق به دلیل مقبولیت نزد جامعه ایرانی، از بدو تکوین به سرعت ترویج و گسترش پیدا کرد. به‌گونه‌ای که از حدود قرن دهم هجری بیشتر کتاب‌های فارسی به این خط نوشته شد. زییابی نستعلیق در نظر ایرانیان تا حدی است که از دیرباز به آن لقب «عروس خطوط ایرانی اسلامی» داده‌اند.

روایات سنتی، واضع خط نستعلیق را میرعلی تبریزی از خوشنویسان زمان امیرتیمور عنوان کرده‌اند اما مطالعات دقیق‌تر به‌ویژه بررسی نسخه‌های خطی بازمانده از قرن هشتم و اوایل قرن نهم هجری نشان می‌دهند که این خط چند دهه قبل از زمان حیات میرعلی تبریزی شکل گرفته است. خط نستعلیق که در اصل از ترکیب دو خط نسخ و تعلیق به وجود آمده و ابتدا به آن نسختعلیق گفته می‌شده، از بدو تکوین یعنی نیمه دوم قرن هشتم هجری، مکاتب مختلف و متعددی را در ایران و سایر ملل اسلامی مانند هند، پاکستان، افغانستان و ترکیه پشت سر گذاشته است که برجسته‌ترین و طولانی‌ترین آنها مکتب میرعماد حسنی، خوشنویس نامدار عصر صفوی در ایران است.

شکل‌گیری خط نستعلیق

از نیمه دوم قرن هفتم هجری قمری در ایران، قلم نسخ که خط تحریر معمول آن روزگار بود، به واسطه تندنویسی و تحت تاثیر خط تعلیق که اغلب کاتبان آن زمان نوشتن آن را می‌دانستند، دور بیشتری نسبت به گذشته پیدا کرد. برخی از محققین، این اسلوب تازه را در قیاس با قلم نسخ قدیم، نسخ جدید نامیده‌اند. بسیاری از کتاب‌های فارسی که در قرن هفتم و بعضا در نیمه نخست قرن هشتم به کتابت درآمده‌اند، به همین خط نوشته شده‌اند.

به دنبال رواج و اقبال عمومی کاتبان نسبت به قلم نسخ جدید که سرعت در کتابت را فراهم می‌ساخت، کاتبانی که در هر دو خط نسخ و تعلیق مهارت داشتند، دست به تفنن زده و با در نظر داشتن سطح در خط نسخ و دور در خط تعلیق، بنیان خط دیگری را به نام نسخ‌تعلیق گذاشتند که بعدها به دلیل کثرت استعمال، به صورت نستعلیق اختصار یافت. این مرحله از خط نستعلیق را نستعلیق ابتدایی یا تحریر می‌گویند.

مولف کتاب «گلستان هنر» از قلمی به نام «نسخ تعلیق‌آمیز» نام می‌برد که ظاهرا همان قلم نسخ جدید است و آن را با در نظر گرفتن اصول خط تعلیق می‌نوشتند. گمان می‌رود خط نستعلیق از تحول قلم مذکور که تحت تاثیر خط تعلیق بوده است، شکل گرفته باشد.

برخی از مهم‌ترین کتاب‌هایی که در این دوران به خط نستعلیق ابتدایی کتابت شده است، عبارتند از: مجموعه رسائل فارسی علاءالدوله سمنانی که دارالکتب قاهره نگهداری می‌شود، منطق‌الطیر عطار نیشابوری، شاهنامه فردوسی که در موزه ملی پاکستان محفوظ است و...

تحول خط نستعلیق

در کنار تحول تدریجی قلم نسخ جدید، نکته مهمی که در مطالعه سیر تکوین خط نستعلیق نباید از آن غافل بود، تاثیر هنر نگارگری، تذهیب، مینیاتور و ساختن نسخه‌های نفیس و فاخر از دواوین شعرا و منظومه‌هاست. پیشرفت هنر نگارگری و تذهیب و ظرافت فوق‌العاده آن نیازمند خطی بود که از لحاظ فرم‌های مختلف با آن هماهنگی داشته باشد. احتمالا یکی از دلایل عمده پیدایش خط نستعلیق، سعی در هرچه زیباتر نوشتن اشعار فارسی و آراستن کتاب‌ها بوده است. با توجه به اشاره بعضی رسائل قدیم خوشنویسی و به‌ویژه بررسی نسخ خطی، می‌توان نتیجه گرفت که خط نستعلیق در آغاز در دو مکتب خوشنویسی شیراز و تبریز شکل گرفت و ظاهرا از همان ابتدا در هرات و بغداد هم نفوذ کرد. بر این اساس، نستعلیق ابتدا در مکتب خوشنویسی شیراز و توسط کاتبان خوش‌ذوق و شعردوست آن دیار قوام یافت و کمی بعد در مکتب خوشنویسی تبریز مراحل تکامل خود را طی کرد و قاعده‌مند شد، و سرانجام در مکتب خوشنویسی هرات به دست استادانی چون سلطان‌علی مشهدی و میرعلی هروی به اوج شکوفایی رسید.

اگرچه در تواریخ و تذکره‌ها نام میرعلی بن حسن السلطانی تبریزی که از خوشنویسان دربار امیرتیمور گورکان و فرزندش شاهرخ تیموری بود، به عنوان واضع خط نستعلیق ذکر شده است اما همان‌گونه که اشاره شد، او این خط را ابداع نکرد، بلکه نستعلیق را تحت اصول و قواعد معینی درآورد و به آن تشخص بخشید.

در زمان حکومت دولت صفوی در ایران، خط نستعلیق با وجود استادان بزرگی مثل میرعماد حسنی و علیرضا عباسی مراحل تکامل را پیمود. پس از درگذشت میرعماد، شاگردان برجسته او مانند عبدالجبار قزوینی، نورالدین لاهیجی، محمدصالح خاتون‌آبادی و سایرین از شیوه‌ این خوشنویس پیروی کردند و به این ترتیب، مکتب میرعماد در خط نستعلیق قوام پیدا کرد و تا حدود سه قرن تداوم یافت.

در دوره قاجار، خوشنویسان چیره‌دست و صاحب‌ سبکی مثل وصال شیرازی و فرزندانش، فتحعلی حجاب شیرازی، میرحسین ترک، میرزا کاظم تهرانی و میرزا غلامرضا اصفهانی به عرصه ظهور آمدند و در سپهر پرفروغ خوشنویسی ایران، خوش درخشیدند و امروزه آثارشان زینت‌بخش مجموعه‌ها و موزه‌های معتبر سراسر نقاط دنیاست.

با وارد شدن صنعت چاپ سنگی به ایران و ظهور خوشنویس بزرگ این زمان، یعنی میرزا محمدرضا کلهر، خط نستعلیق وارد دوران جدیدی از حیات خود شد. ظهور مکتبی بدیع در خوشنویسی ایران که حاصل همت و نبوغ میرزای کلهر بود، توسط شاگردان و پیروان او مانند زین‌العابدین قزوینی، سیدمرتضی برغانی و محمدحسین سیف قزوینی ملقت به عمادالکتاب که هریک خوشنویسانی خبره و زبردست بودند، تداوم پیدا کرد. اکنون سالیان متمادی است که سنت پربار هنری به جا مانده از میرزای کلهر توسط نسل‌های بعدی خوشنویسان ایرانی با قوت امتداد یافته است.

نستعلیق‌نویسان چیره‌دست تاریخ ایران

تاریخ پرشکوه نستعلیق ایرانی از بدو تکوین تا به امروز، هنرمندان برجسته و چیره‌دست بسیاری را به خود دیده است. از نستعلیق‌نویسان مشهور تاریخ می‌توان به میرعلی تبریزی، سلطان علی مشهدی، میرعلی هروی، میرعماد حسنی، علیرضا عباسی، میرزا غلامرضا اصفهانی، میرزا رضا کلهر، عمادالکتاب و... اشاره کرد. در دوران معاصر نیز چهره‌هایی چون: غلامحسین امیرخانی، کیخسرو خروش، عباس اخوین، محمد سلحشور، جلیل رسولی و... جزو نستعلیق‌نویسان توانمند و نامدار ایرانی به شمار می‌آیند.